“Trưởng lão” Trần Quang Liêm

Nhà báo Trần Quang Liêm.

Bác Liêm A về hưu từ năm 1980. Dù về nghỉ nhưng hằng ngày bác vẫn miệt mài đọc, viết báo, viết sách. Nhiều người ngạc nhiên vì bác đã ba lần phải mổ dạ dày, lần nào cũng “thập tử nhất sinh”, nhưng do kiên trì rèn luyện thân thể, ăn uống điều độ và hợp lý nên da dẻ bác vẫn hồng hào, đi lại nhanh nhẹn như chưa hề nằm bệnh viện bao giờ. Mỗi lần gặp gỡ anh chị em cơ quan, bác rất vui. Mọi người vẫn nhớ hình ảnh bác Liêm A - một ông lão hiền từ với chòm râu dài và mái tóc bạc phơ. Gần như không cuộc họp hay chuyến tham quan nào, dù gần hay xa, do Báo Hải Phòng hoặc Hội Nhà báo thành phố tổ chức mà bác vắng mặt. Mùa Hè năm 2006, bác nhắc mấy anh em chúng tôi hãy góp sức biên soạn thật tốt cuốn kỷ yếu “Báo Hải Phòng 50 mùaXuân”. Hôm kỷ niệm nửa thế kỷ Báo Hải Phòng hằng ngày xuất bản số đầu (21-3-1957 - 21-3-2007), thấy vắng bác Liêm A, nhiều người dự lễ kém vui và lo ngại về sức khỏe của bác. Đó là hôm bậc “trưởng lão” của cơ quan Báo rất mệt. Và chỉ hai ngày sau - ngày 23-3, vị cựu Tổng Biên tập kính mến của chúng tôi nhẹ nhàng về với tiên tổ, để lại bao niềm tiếc thương đối với gia đình, đồng chí, đồng nghiệp gần xa và bà con xóm phố.          

Bác Nguyễn Quang Liêm sinh ngày 19-5-1915 năm Ất Mão - trùng với ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhưng kém Cụ 25 năm. Quê bác Liêm A ở xã Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Sau khi đỗ tú tài phần thứ nhất, bác tham gia hoạt động cách mạng liên tục từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến suốt những năm kháng chiến gian khổ chống thực dân Pháp. Bác công tác tại nhiều tỉnh, thành phố; hết Hà Nội, Hải Phòng, lại đến Phúc Yên, Bắc Cạn, Thái Nguyên…và từng tham gia nhiều chiến dịch lớn ở Tây Bắc, Việt Bắc, trong đó có chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. 

Từ tháng 8 -1945, bác Liêm A tham gia công tác phát hành Báo Cờ Giải phóng (cơ quan tuyên truyền, cổ động của Đảng Cộng sản Đông Dương) và tham gia kiểm soát nhà in Lê Văn Tân ở Hà Nội. Hai năm sau khi hòa bình được lập lại ở miền Bắc (1955 - 1957), bác là Ủy viên Ban phụ trách lớp đào tạo phóng viên của Việt Nam Thông tấn xã (VNTTX) - nay là Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN). Có thời kỳ, bác làm phóng viên thường trú VNTTX tại Hải Phòng. Sau đó, bác được cử tham gia Ban phụ trách lớp đào tạo phóng viên báo chí của Ban Tuyên huấn Trung ương. Bác Liêm A về công tác tại Báo Hải Phòng kiến thiết (tiền thân của Báo Hải Phòng) từ tháng 12-1957. Lúc đầu, bác làm Ủy viên Ban Biên tập. Năm 1961, bác làm Phó Tổng Biên tập. Năm  1974 - 1975, bác được bổ nhiệm làm Quyền Tổng Biên tập, rồi làm Tổng Biên tập Báo Hải Phòng từ tháng 6-1977 cho đến khi được nghỉ (1980).  

Vốn là người rất tâm huyết với nghề, có kinh nghiệm đào tạo phóng viên báo chí và biết tiếng Pháp, ngay từ năm 1960, bác Liêm A dành nhiều công sức cùng Ban Biên tập Báo biên soạn cuốn sách mang tên “Công tác báo chí” nhằm phục vụ việc đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho  cán bộ, phóng viên Báo Hải Phòng. Trong hoạt động báo chí, bác là nhà báo làm việc nghiêm túc, có bản lĩnh, luôn đi cơ sở, chăm ghi chép, chịu suy nghĩ, rất có trách nhiệm với công việc và với đồng nghiệp. Bác còn có kinh nghiệm về công tác tổ chức và quản lý cơ quan. Trong cuộc sống, bác là tấm gương về sự giản dị, khiêm tốn, trung thực, thẳng thắn.

Nhà báo Kim Toàn mừng thọ nhà báo Trần Quang Liêm tròn 80 tuổi.

Là một trong những người gần gũi bác Liêm A tại Báo Hải Phòng và luôn được bậc “trưởng lão” chỉ bảo, giúp đỡ, tôi có nhiều kỷ niệm về bác. Nhớ năm 1963, bác Liêm A và tôi từng có chuyến công tác phải bơi và lội bộ vòng vèo qua mấy chục cây số, toàn bãi sình lầy giữa những cánh rừng bạt ngàn sú, vẹt… từ bán đảo Đình Vũ ra đảo Cát Hải. (Hồi đó, rừng ngập mặn tại vùng ven biển Hải Phòng còn khá rộng. Khắp các bãi bồi bên chân đê từ huyện đảo Cát Hải đến các huyện ngoại thành như Thủy Nguyên, Hải An, Kiến Thụy, Đồ Sơn, Tiên Lãng, Vĩnh Bảo...đều bao phủ màu xanh của rừng, nhưng chưa có đường xuyên đảo, phà biển, tàu cao tốc và cầu vượt biển nối đất liền với đảo Cát Hải như bây giờ nên việc đi lại rất khó khăn). Do không thể đợi thuyền, chúng tôi phải tìm lối tắt. Bác Liêm A và tôi lội bì bõm suốt từ sáng đến chiều tối. Khi tới trụ sở Ủy ban Nhân dân thị trấn Cát Hải, cả hai người vừa đói, vừa mệt lử, phải ngâm chân vào nước muối nóng cho đỡ sưng và bớt rỉ máu vì bị hàu, hà cứa ngang, dọc. Lại có những ngày, bác và tôi len lỏi trèo núi cao, vượt rừng rậm đến các xã nằm heo hút bên các thung, áng trên đảo Cát Bà để viết về đồng bào từ đất liền mới ra khai hoang, xây dựng lâm trường và lập khu kinh tế mới.  

Bác Liêm A và tôi còn có một số chuyến công tác bằng xe đạp và đi bộ giữa mùa mưa bão ở vùng ven biển Kiến Thụy, Tiên Lãng, Đồ Sơn…Tuy cực nhọc, vất vả do ngập úng, đường sá lầy lội, nhưng chuyến nào chúng tôi cũng đi tới tận cơ sở, trực tiếp ra đồng gặp cán bộ và bà con nông dân các làng xã, nắm những thông tin cần thiết và kịp thời viết bài, chụp ảnh đăng báo.

Mùa Thu năm 1965, bác Liêm A là người thay mặt cơ quan bí mật tiễn tôi lên đường đi B (vào làm báo tại chiến trường miền Nam). Gần 10 năm sau (1975), khi đất nước thống nhất, tôi hoàn thành nhiệm vụ tại Báo Giải Phóng (cơ quan Trung ương của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam) và khi đang chuẩn bị làm báo tại thành phố Sài Gòn vừa được giải phóng, bác Liêm A lại gặp tôi từ miền Nam mới ra Hà Nội, nói rõ ý định của Ban Biên tập và Ban Tổ chức Thành ủy, động viên tôi trở về công tác tại Báo Hải Phòng, góp phần xây dựng tờ báo của thành phố Cảng quê hương.                                                      

Năm 1977, ở cương vị Tổng Biên tập Báo Hải Phòng, bác Liêm A động viên mọi người trong cơ quan khắc phục mọi khó khăn, thiếu thốn về đời sống, góp phần cải tiến nội dung tờ báo cho phù hợp với tình hình thành phố và đất nước sau chiến tranh. Là Thư ký Tòa soạn, tôi mạnh dạn báo cáo với bác về dự định thay đổi cách trình bày các trang báo và các chuyên mục. Bác Liêm A không những ủng hộ đề xuất của tôi mà còn khuyến khích, tạo điều kiện cho tôi trực tiếp viết và phụ trách một chuyên mục mới của Báo - chuyên mục “Chuyện đường phố” với bút danh Kim Kim đáng nhớ. Suốt hơn 5 năm liên tục, vượt qua nhiều trở ngại, tôi và các đồng nghiệp vẫn cố gắng duy trì đều đặn chuyên mục độc đáo mà có hiệu quả về tuyên truyền, giáo dục, được lãnh đạo thành phố cùng bà con dân phố và đông đảo bạn đọc ưa thích, hoan nghênh.

Trong cơ quan Báo, dù là người cao tuổi nhất và dù ở cương vị nào, bác Liêm A cũng luôn khiêm tốn, giản dị, gần gũi mọi người. Bác ủng hộ những người có bản lĩnh, cá tính, thật sự dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm. Bác không ưa thói giả dối, xu nịnh, ba hoa, thiếu trung thực - “làm thì láo, báo cáo thì hay”; bệnh lười biếng, dựa dẫm, bệnh kiêu căng, hách dịch, cửa quyền, tham ô, lãng phí và những biểu hiện trái với đạo đức của người làm báo cách mạng. Bác thường khuyên anh chị em làm báo (kể cả những người lâu năm và người mới vào nghề) hãy nghiêm túc học tập, rèn luyện theo tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bác tâm sự với nhiều người: Nghề báo hay nghề gì cũng phải lấy đạo đức làm đầu. Trong cuộc sống cần phải thật lòng; ăn ở phải có đầu, có đuôi, có trước, có sau, có trên, có dưới. Trong công việc phải biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng; phải đoàn kết, biết tôn trọng và thương yêu, giúp đỡ nhau… 

Những năm về nghỉ, bác Liêm A dành nhiều thời gian viết một số tập sách như “Người cao tuổi sống khỏe, vui, có ích”, “Danh ngôn thế giới”, “Cuộc đời và suy ngẫm”… Bác viết sách không phải để bán hoặc khoe khoang này nọ như mấy người không có tài cán, viết lách chẳng ra gì nhưng hay kênh kiệu, lên mặt dạy dỗ thiên hạ. Bác viết chỉ để tặng anh em, bà con, bè bạn, góp thêm tiếng nói tham khảo như những điều tâm sự chân tình, nhẹ nhàng, giúp người đời sống khỏe, sống lành mạnh, sống trung thực, lương thiện, có ích cho gia đình và xã hội. 

Năm 1995, bước vào tuổi 90, bác Liêm A lục tìm trong tủ tư liệu cá nhân, sửa sang, bổ sung những trang ghi chép cũ, tập hợp lại thành 39 bài viết của mình cùng nhiều tác giả khác, in thành tập sách khổ A4, dày 262 trang, với đầu đề giản dị:“Ghi lại cùng xem”. Tập sách giúp bạn đọc hiểu thêm lời của người xưa về “Dòng chảy - Đời người”, về  “Học làm người”, về “Thời và thế”, về “Tình đồng chí - Tình bạn”, về “Văn hóa - Văn minh - Văn vật - Văn hiến”…Đặc biệt, bác dành tới 8 bài viết về tư tưởng, đạo đức, phong cách và những lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đối với người làm báo cách mạng.                                            

Xuân Đinh Hợi - 2007, nhân chuẩn bị kỷ niệm nửa thế kỷ Báo Hải Phòng hằng ngày xuất bản số đầu, bác Liêm A hẹn với một số anh em chúng tôi đến họp mặt tại nhà riêng của bác ở phố Kỳ Đồng để mừng ngày truyền thống của tờ báo mà mình từng nhiều năm gắn bó rồi cùng trò chuyện về mùa Xuân và báo chí. Không ai trong chúng tôi nghĩ rằng, dự định về cuộc gặp đó (như những năm trước vẫn làm), chẳng bao giờ diễn ra nữa. Bởi vì, bác Liêm A - bậc “trưởng lão” kính yêu, nhà báo lão thành mẫu mực của giới báo chí Hải Phòng đã lặng lẽ ra đi từ trước ngày 21-3 năm ấy./.