65 năm trước (23/10/1961 - 23/10/2026), từ vùng biển Đồ Sơn, những con tàu không số lặng lẽ rời bến, chở vũ khí, hàng hóa vào chiến trường miền Nam.
Những hàng cọc cầu tàu còn in dấu thời gian giữa vùng biển Đồ Sơn là chứng tích của một thời kỳ lịch sử đặc biệt. Tại Bến K15, điểm xuất phát quan trọng của tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển, từng có những chuyến tàu rời bến trong đêm tối, mang theo vũ khí chi viện cho chiến trường miền Nam. Người đi không hẹn ngày về, người ở lại giữ kín hành trình. Những con tàu ấy không chỉ vượt biển mà còn vượt qua vòng phong tỏa, sự truy lùng của đối phương và giới hạn của phương tiện kỹ thuật thời bấy giờ.
Ngày 23/10/1961, Đoàn 759 được thành lập, thực hiện nhiệm vụ vận chuyển vũ khí, hàng hóa chi viện chiến trường miền Nam bằng đường biển. Đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành tuyến vận tải chiến lược mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau này, lực lượng phát triển thành Đoàn 125 Hải quân, tiếp tục đảm nhiệm những nhiệm vụ vận tải đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Tên gọi “tàu không số” bắt nguồn từ yêu cầu giữ bí mật quân sự. Những con tàu có thể thay đổi số hiệu, treo cờ và cải trang tùy tình huống, hòa vào hoạt động hàng hải để tránh bị phát hiện. Đằng sau vẻ ngoài bình dị của những con tàu là một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược: đưa vũ khí, trang bị và cán bộ từ miền Bắc vào các chiến trường miền Nam, góp phần duy trì sức chiến đấu của quân và dân ta.
Đêm 11/10/1962, tàu Phương Đông 1 chở 30 tấn vũ khí rời Bến K15, vượt biển vào Vàm Lũng, Cà Mau. Chuyến đi do thuyền trưởng Lê Văn Một và chính trị viên Bông Văn Dĩa chỉ huy, cập bến an toàn vào ngày 16/10/1962. Thành công ấy mở ra bước phát triển mới của tuyến vận tải quân sự chiến lược trên biển, chứng minh khả năng tổ chức, điều hành và bảo đảm cho những chuyến hàng bí mật vượt qua sự kiểm soát gắt gao của đối phương.
Từ dấu mốc đó, Bến K15 trở thành địa danh gắn với những cuộc chia tay lặng lẽ và những hành trình đối diện sinh tử. Mỗi chuyến tàu ra khơi là một lần thử thách bản lĩnh, kinh nghiệm đi biển, khả năng tổ chức và tinh thần sẵn sàng hy sinh của cán bộ, chiến sĩ. Những con tàu nhỏ bé đã góp phần tạo nên một tuyến vận tải chiến lược đặc biệt, nối liền hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam bằng ý chí và lòng quả cảm.
Đằng sau mỗi chuyến tàu cập bến an toàn là những cuộc đấu trí căng thẳng, những lần đối mặt hiểm nguy và cả những mất mát không thể bù đắp. Với cán bộ, chiến sĩ Đoàn 125 Hải quân, ra khơi đồng nghĩa với việc sẵn sàng đối diện cái chết, chấp nhận hy sinh để hoàn thành nhiệm vụ.
Thượng tá Lưu Đình Lừng, 83 tuổi, cựu chiến binh Đoàn 125 Hải quân, hiện ở phường Đồ Sơn, vẫn nhớ những đêm tàu rời bến vào khoảng 23 giờ, khi biển vắng bóng ngư dân, mọi hoạt động trên mặt nước lắng xuống để bảo đảm bí mật. “Ngay ở Đồ Sơn, nhà tôi cách bến chỉ chừng 6 cây số thôi, mà cũng không được về. Tất cả đều phải giữ bí mật”, ông nhớ lại.
Không lời từ biệt, không một cái ôm tiễn đưa, những người lính bước lên tàu, mang theo nỗi nhớ quê nhà nhưng không thể để lộ hành trình của mình. Kỷ luật giữ bí mật được đặt lên hàng đầu, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả con tàu và nhiệm vụ bị bại lộ.
Trên tàu, thuốc nổ được bố trí sẵn để có thể phá hủy phương tiện khi rơi vào tình thế không thể tiếp tục chiến đấu hoặc bảo toàn bí mật. Trước giờ xuất phát, cán bộ, chiến sĩ còn trải qua nghi thức mà họ gọi là “truy điệu sống”. Dẫu vậy, theo ông, những người lính trẻ khi ấy luôn đặt nhiệm vụ lên trên nỗi sợ hãi, mang theo khát vọng về ngày đất nước hòa bình, thống nhất.
Cũng từ những chuyến đi ấy, ông Phan Thanh Cẩn, người nhập ngũ năm 1972 khi mới 18 tuổi, mang theo ký ức về những tháng ngày làm thợ máy trên tàu 657 thuộc Đoàn 125.
“Chúng tôi không biết đi đâu, chỉ biết khi thuyền trưởng ra lệnh thì lên đường. Mọi việc đều phải giữ bí mật tuyệt đối”, ông Cẩn nhớ lại.
Mỗi chuyến đi có thể kéo dài 1 - 2 tháng hoặc lâu hơn. Có khi tàu đến vùng giao hàng nhưng chưa thể tiếp cận bến, phải quay ra chờ thời cơ. Giữa vòng kiểm soát gắt gao của đối phương, cán bộ, chiến sĩ tìm mọi cách đưa vũ khí đến đúng địa điểm, kể cả thả những kiện hàng được bao gói kín xuống biển theo chỉ dẫn.
Sóng to, gió lớn và những ngày lênh đênh giữa biển khơi là thử thách khắc nghiệt đối với sức khỏe của thủy thủ. Nhiều người say sóng đến kiệt sức, không ăn nổi, chỉ có thể uống nước cháo cầm hơi. Nước ngọt phải sử dụng dè sẻn; người còn khỏe cố gắng nấu cháo, chăm sóc đồng đội để cả tàu duy trì sức lực. “Nhưng ai cũng quyết tâm, bởi mình biết nhiệm vụ đưa vũ khí vào miền Nam rất quan trọng”, ông Cẩn nói.
Những lời kể mộc mạc ấy giúp hình dung rõ hơn cái giá của những chuyến tàu không số. Đó không chỉ là cuộc đấu trí giữa biển khơi mà còn là hành trình thử thách sức chịu đựng, ý chí và tinh thần đồng đội. Mỗi kiện hàng đến được chiến trường đều được đánh đổi bằng công sức, hiểm nguy và sự sẵn sàng hy sinh của những người lính.
Trong cuộc chiến ấy, không phải con tàu nào cũng trở về. Nhiều cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh; có người nằm lại giữa biển sâu, không tìm được hài cốt, không có ngày đoàn tụ với gia đình. Các tàu C165, C235, C43, C56 cùng nhiều tập thể, cá nhân có thành tích đặc biệt xuất sắc được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Những phần thưởng cao quý ấy ghi nhận chiến công, đồng thời nhắc nhớ những mất mát phía sau mỗi trang sử.
Nhắc đến Đoàn tàu không số, vì thế, không thể chỉ nhắc những chuyến hàng cập bến an toàn hay những chiến công được ghi vào lịch sử. Đằng sau mỗi thành công là những lần chia tay trong lặng lẽ, những cuộc truy đuổi giữa biển khơi và sự hy sinh của những người lính không có cơ hội trở về.
Ông Trần Hữu Nam, Phó Chủ tịch Hội truyền thống đường Hồ Chí Minh trên biển xúc động chia sẻ: “Trong chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, mỗi trường hợp tìm được, xác định được danh tính là một niềm vui, một sự an ủi lớn lao đối với đồng đội và thân nhân. Nhưng với những người lính Đoàn tàu không số, vẫn còn những đồng đội đã mãi mãi nằm lại giữa biển khơi, hòa mình vào sóng nước vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Nỗi đau ấy không dễ nguôi ngoai, bởi có những người ra đi mà không bao giờ trở về, cũng chẳng thể tìm thấy hài cốt".
Đường Hồ Chí Minh trên biển là một sáng tạo đặc biệt của Đảng, Quân đội và nhân dân Việt Nam, được đánh giá là kỳ tích sáng tạo của Việt Nam trong chiến tranh nhân dân ở thời đại Hồ Chí Minh. Trong suốt gần 14 năm hoạt động liên tục và bền bỉ (1961-1975), Đoàn tàu không số đã huy động 1.879 lượt tàu, thuyền, vượt hơn 4 triệu hải lý, vận chuyển hơn 152.000 tấn vũ khí, trang bị kỹ thuật, thuốc chữa bệnh và hàng hóa, đưa hơn 80.000 cán bộ, chiến sĩ từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam.
Với những thành tích đã được ghi nhận, 13 tàu và 22 cán bộ, thủy thủ của đoàn đã được Nhà nước phong tặng và truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Mới đây, ngày 2/9/2026, Đảng và Nhà nước đã truy tặng danh hiệu cao quý này cho 3 liệt sĩ Trần Nhợ, Nguyễn Tương và Nguyễn Ngọc Lương.
65 năm kể từ ngày Đoàn 759 ra đời, biển Đồ Sơn vẫn nối liền hiện tại với những trang sử hào hùng. Những hàng cọc cầu tàu, khu tưởng niệm và ký ức của các nhân chứng tạo nên không gian lịch sử đặc biệt, giúp thế hệ hôm nay tiếp cận quá khứ qua những dấu tích và câu chuyện chân thực.
Việc tu bổ, tôn tạo quần thể di tích Bến K15 vì thế không chỉ là bảo tồn một địa điểm lịch sử mà còn là gìn giữ ký ức về những người lính biển, về đóng góp của Hải Phòng và về một tuyến vận tải đã trở thành biểu tượng của ý chí, trí tuệ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Phát huy giá trị di tích gắn với giáo dục truyền thống, tham quan và trải nghiệm lịch sử sẽ giúp những câu chuyện năm xưa đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Kỷ niệm 65 năm ngày mở Đường Hồ Chí Minh trên biển (23/10/1961-23/10/2026) cũng là dịp để nhìn lại chặng đường lịch sử với lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã góp sức làm nên tuyến vận tải huyền thoại. Với Hải Phòng, đó còn là trách nhiệm gìn giữ và phát huy giá trị Bến K15, để địa danh này tiếp tục kể câu chuyện về một thành phố cảng giàu truyền thống, nơi từng chứng kiến những chuyến tàu lặng lẽ ra khơi vì độc lập, tự do và thống nhất đất nước.
Phó Chủ tịch Hội truyền thống đường Hồ Chí Minh trên biển Trần Văn Hữu cho biết: "Chúng tôi mong thế hệ hôm nay phát huy truyền thống của những thế hệ đi trước để học tập, rèn luyện tài năng, xây dựng đất nước và giữ vững chủ quyền biển đảo Việt Nam".
Những con tàu không số đã đi vào lịch sử, nhưng tinh thần của những người lính biển vẫn còn nguyên giá trị. Giữa tiếng sóng Đồ Sơn hôm nay, Bến K15 không chỉ gợi nhắc những hành trình năm cũ mà còn nhắc mỗi thế hệ về lòng yêu nước, ý chí vượt khó và sự hy sinh thầm lặng làm nên hòa bình. Giữ gìn ký ức Bến K15 cũng chính là giữ gìn một phần lịch sử dân tộc, để bản hùng ca từ biển cả tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.
HẢI VÂN
