Tục thờ ông Công, ông Táo: Nét đẹp trong tín ngưỡng người Việt

Người dân thả cá chép tại hồ Phương Lưu (quận Hải An) sau khi hoàn tất lễ cúng ông Công, ông Táo năm 2023. 

Phong tục tín ngưỡng lâu đời

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), Thần Táo Quân trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam có nguồn gốc từ ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc. Nhưng được Việt hóa thành sự tích "2 ông 1 bà" - vị thần Đất, vị thần Nhà, vị thần Bếp núc. Tuy vậy người dân vẫn quen gọi chung là Táo quân hoặc ông Táo. Theo truyền thuyết dân gian, ông Công là vị thần cai quản đất đai trong nhà, còn ông Táo đảm nhiệm trông coi việc bếp núc. Đây là những vị thần được Ngọc Hoàng phái xuống trần gian để theo dõi, ghi chép lại những việc làm thiện- ác của con người. Và cứ đến ngày 23 tháng Chạp hằng năm, các vị thần sẽ cưỡi cá chép lên thiên đình báo cáo những việc làm tốt, xấu trong năm của gia chủ để Thiên đình định đoạt công, tội. Và cho đến đêm giao thừa, Táo quân mới trở lại trần gian tiếp tục công việc trông coi bếp lửa gia đình.

Bởi vậy, vào 23 tháng Chạp, các gia đình đều chuẩn bị mâm cơm tươm tất để bày tỏ lòng biết ơn, cầu may mắn và thực hành nghi lễ thả cá chép tiễn Táo quân chầu trời. Tùy vào điều kiện kinh tế của mỗi gia đình và phong tục của từng vùng miền mà nghi lễ cúng ông Công, ông Táo sẽ được tổ chức theo nhiều cách khác nhau, nhưng đều mang một sự tôn kính, trang trọng và thể hiện được lòng thành của gia chủ với các vị gia thần.

Ngay từ sáng sớm, người dân nhộn nhịp mua cá chép tiễn ông Táo tại chợ Tam Bạc (quận Hồng Bàng) năm 2023. 

Theo truyền thống từ bao đời nay, lễ vật cúng ông Táo phổ biến là mâm cỗ được chuẩn bị đầy đủ các món rượu, thịt, xôi, gà, giò, nem... cùng hương, hoa, oản, quả, cau, trầu. Không thể thiếu 3 bộ mũ áo, hài vàng mã: 2 bộ đàn ông tượng trưng cho hai Táo ông và 1 bộ phụ nữ tượng trưng cho Táo bà. Lễ cúng phải được tiến hành trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp, bởi dân gian quan niệm sau thời điểm này là Táo quân lên chầu trời. Vật phẩm không thể thiếu trong ngày lễ này là cá chép. Ngày nay, cuộc sống bận rộn khiến nhiều gia đình sử dụng cá chép giấy để đốt cùng vàng mã sau khi cúng, mua xôi gấc hình cá chép... thay thế cá chép tự nhiên. Tuy nhiên, phần lớn các gia đình vẫn theo phong tục xưa, mua 3 con cá chép thả vào chậu nước đặt cạnh mâm cúng, khi làm lễ xong đem ra sông thả, ngụ ý cá chép sẽ hóa rồng làm phương tiện cho Táo quân cưỡi về trời. Bởi trong tâm thức người Việt, “cá vượt vũ môn” hay “cá chép hóa rồng” đều mang ý nghĩa của sự thăng hoa, biểu tượng của tinh thần vượt khó, kiên trì, bền chí chinh phục tri thức để vươn tới thành công.

Gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống

Dù có bận rộn đến mấy, nhưng cứ đến ngày 23 tháng Chạp là chị Trần Thùy Linh, 36 tuổi, phường Cầu Đất (quận Ngô Quyền) lại tạm gác công việc để dành thời gian sắm sửa chỉn chu cho mâm lễ cúng ông Công, ông Táo. Năm nay, Tết ông Công, ông Táo diễn ra vào thứ sáu nên chị Linh chuẩn bị lễ vật từ vài ngày trước. Chị Linh chia sẻ: Gia đình chị có 3 thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà nên vào ngày Tết ông Công, ông Táo, mọi người đều quây quần chuẩn bị mâm cỗ cúng tươm tất. Đây cũng là dịp để chị có thể giảng giải và chia sẻ với các con về tập tục truyền thống, ý nghĩa thiêng liêng của ngày tết này. Sau lễ cúng tại gia đình, chị và các con cùng đi thả cá, tiễn Táo quân nhằm giúp con trẻ hiểu hơn văn hoá dân tộc và có thêm vốn sống từ câu truyện cổ tích về Táo quân.

Người dân thả cá chép tại hồ Phương Lưu (quận Hải An) sau khi hoàn tất lễ cúng ông Công, ông Táo.

Đã thành truyền thống, nhiều năm qua, trên địa bàn thành phố, các địa điểm được người dân lựa chọn phóng sinh cá chép như khu vực hồ Phương Lưu (quận Hải An), cầu Niệm, cầu Võ Nguyên Giáp (quận Lê Chân), cầu An Dương (huyện An Dương)... đều xuất hiện các lực lượng hỗ trợ người dân thả cá chép, vận động người dân tiễn Táo quân về trời một cách ý thức và văn minh nhất. Hầu hết điểm thả cá nào cũng có tình nguyện viên tham gia hỗ trợ, tuyên truyền bảo vệ môi trường và hướng dẫn người dân thả cá chép, không xả rác, túi ni lông bừa bãi.

Theo ông Nguyễn Đức Giang, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Thành phố Hải Phòng, lễ cúng ông Công, ông Táo là phong tục lâu đời của người Việt mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp, hướng con người đến cái chân- thiện- mỹ. Để gìn giữ trọn vẹn những giá trị này, mỗi gia đình cần ý thức được mục đích, ý nghĩa của nghi thức, cần thành kính, trang trọng nhưng không phô trương, lạm dụng... làm méo mó ý nghĩa tốt đẹp của tục lệ. Đó mới là cách thực hành hướng thiện, bảo tồn, phát huy nét đẹp văn hóa cổ truyền hiệu quả./.