Tuyển giáo viên - Quyền mới, trách nhiệm lớn đặt lên vai hiệu trưởng

Chị dâu tôi hồ hởi khoe, con gái chị đang học đại học sư phạm “đúng thời điểm vàng”, khi tới đây, theo dự thảo mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiệu trưởng trường THPT đủ điều kiện có thể trực tiếp tuyển dụng giáo viên nếu được Chủ tịch UBND thành phố phân cấp. Em trai chị hiện là hiệu trưởng một trường THPT của thành phố có thể có quyền tuyển dụng cháu gái vào giảng dạy tại trường. “Nếu thế thì con bé đỡ lo xin việc. Chứ trước đây quy trình tuyển dụng giáo viên phức tạp, kéo dài, có khi mất cả năm”, chị nói với vẻ nhẹ nhõm.

Cả nhà nghe tin cũng mừng, mong dự thảo sớm được ban hành chính thức. Tuy nhiên, bố tôi lại trầm ngâm. Ông bảo, trao quyền phải đi đôi với trách nhiệm. Nếu người hiệu trưởng có tâm, có tầm, có trách nhiệm, thì “tự chủ” sẽ là động lực nâng chất lượng giáo dục. Nhưng nếu thiếu giám sát, thiếu minh bạch, không đủ tâm, đủ tầm thì quyền tự chủ rất dễ bị biến tướng thành sự tự tiện, dẫn đến bất công, tiêu cực.

Không chỉ bố tôi, mà nhiều người cũng có ý kiến khác nhau trước đề xuất giao quyền tuyển dụng giáo viên cho hiệu trưởng các trường THPT.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định thẩm quyền tuyển dụng nhà giáo trong các cơ sở giáo dục công lập, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Theo đó, hiệu trưởng trường THPT có thể trực tiếp tuyển dụng giáo viên nếu đủ điều kiện và được Chủ tịch UBND cấp tỉnh phân cấp.

Thực tế thời gian qua, nhiều nơi thiếu giáo viên, đặc biệt ở các môn như tin học, âm nhạc, mỹ thuật, ngoại ngữ. Không ít trường học phải tạm thời “vá víu” bằng hợp đồng ngắn hạn, trong khi thủ tục tuyển dụng biên chế kéo dài. Là người trực tiếp quản lý, nắm rõ nhu cầu nhân sự, đặc thù chuyên môn và văn hóa của từng trường, hiệu trưởng có điều kiện chọn được giáo viên phù hợp nhất. Vì vậy, việc trao quyền tuyển dụng cho hiệu trưởng được xem là một bước đột phá, giúp các trường chủ động hơn trong bổ sung giáo viên, kịp thời đáp ứng nhu cầu dạy và học.

Tuy nhiên, không ít ý kiến băn khoăn, liệu quyền tự chủ ấy có mở ra kẽ hở cho tiêu cực, thân quen, “chạy suất”, ảnh hưởng niềm tin vào môi trường sư phạm vốn phải là nơi đề cao công bằng và minh bạch?

Đây là một vấn đề lớn, bởi tuyển dụng giáo viên không chỉ là việc chọn người dạy học, mà còn là chọn người gánh trọng trách hình thành nhân cách thế hệ tương lai. Do đó, mọi quyết định thay đổi cơ chế tuyển dụng cần được nhìn nhận thấu đáo, bảo đảm nguyên tắc “thực tâm - thực tài - thực chất” trong cả quá trình.

Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia đã trao quyền tuyển dụng giáo viên cho hiệu trưởng nhưng không bao giờ “thả nổi”. Ở Phần Lan, hiệu trưởng được toàn quyền tuyển dụng nhưng phải qua hội đồng độc lập gồm ban giám hiệu, giáo viên kỳ cựu và phụ huynh, đồng thời hồ sơ, phỏng vấn, kết quả đều công khai. Tại Anh, các trường tự chủ tuyển dụng, song chịu giám sát nghiêm ngặt của cơ quan kiểm định Ofsted. Nếu tuyển sai người, trường bị đánh giá thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và nguồn tài trợ.

Như vậy, tự chủ chỉ hiệu quả khi đi cùng minh bạch, giám sát và trách nhiệm giải trình. Trong môi trường công lập, quyền lực nếu không được kiểm soát sẽ dễ bị lạm dụng.

Một nguy cơ khác là bất bình đẳng giữa các trường. Những trường lớn ở đô thị có điều kiện và danh tiếng sẽ dễ thu hút giáo viên giỏi, trong khi vùng sâu, vùng xa lại càng khó tuyển người.

Do đó, việc trao quyền tuyển dụng phải đi đôi với chọn đúng người để trao. Hiệu trưởng phải là người có tâm và có tầm, đặt lợi ích học sinh lên trên hết. Cơ quan quản lý cần chú trọng đào tạo, đánh giá năng lực quản trị và đạo đức công vụ của đội ngũ lãnh đạo nhà trường.

Cùng với đó, quy trình tuyển dụng cần minh bạch và khách quan với tiêu chí rõ ràng, có thể kết hợp thi tuyển, phỏng vấn, dạy thử. Hội đồng tuyển dụng gồm đại diện cơ quan quản lý, công đoàn, tổ chuyên môn, thậm chí phụ huynh hoặc chuyên gia giáo dục.

Tự chủ phải gắn với trách nhiệm giải trình. Hiệu trưởng không chỉ có quyền chọn người, mà còn phải chịu trách nhiệm về chất lượng đội ngũ sau khi tuyển. Nếu giáo viên yếu kém, trường sa sút, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm.

Cuối cùng, để cơ chế này vận hành hiệu quả, cần xây dựng bộ tiêu chí tuyển dụng và chuẩn năng lực thống nhất toàn quốc. Tất cả thông tin về tuyển dụng nên được đăng tải công khai trên cổng thông tin điện tử của nhà trường và ngành giáo dục. Quá trình nộp hồ sơ, chấm điểm, phỏng vấn, kết quả… đều có thể được số hóa để giảm can thiệp chủ quan.