Đôi câu đối được phục dựng tại Nhà lưu niệm doanh nhân Nguyễn Sơn Hà.
(HPĐT)- Năm 1939, cụ Nguyễn Sơn Hà đã vang danh thiên hạ. Năm 1943, phủ toàn quyền Đông Dương lần đầu xuất bản một cuốn sách loại “Who’s who” (Ai là ai) để lấy lòng trí thức xứ Đông Dương đang có xu hướng ngả theo người Nhật. Sách có tựa đề “Souverains et Notabilities d’Indochine”. Sách cố ý dùng chữ cổ Vương hầu (Souverains) và Quý tộc (Notabilities), trong danh sách hơn 400 nhân vật của Việt, Miên, Lào có hơn 10 vị vua, hoàng hậu, hoàng thân quốc thích, khoảng 444 vị được xếp vào hàng ngũ Notabilities (Quý tộc).
Ngày nay từ “Notabilities” ít dùng. Có thể dịch nghĩa theo thời đại là Danh nhân. Cụ Nguyễn Sơn Hà ở trong danh sách Notabilities. Khi xuất bản năm 1943, sách đã được trình bày đẹp, trang trọng. Năm 2008, ở thành phố Hồ Chí Minh tổ chức cuộc thi sưu tầm sách giá trị cổ, người giữ cuốn sách này được trao giải thưởng đặc biệt. Tháng 8-2013, người Pháp tái bản dưới dạng sách điện tử có bổ sung. Theo đó, sự nghiệp một số nhân vật như cụ Hồ Đắc Di, cụ Bùi Bằng Đoàn có bổ sung vị trí công tác trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Lần tái bản sách điện tử nằm trong seri sách “Memoire d’Indochine” (Hồi ức về Đông Dương), các nhân vật được gọi là những bậc tinh hoa xứ Đông Dương (Elite). Sách có trong thư viện Hoàng gia Campuchia, Australia và nhiều nước khác.
Cụ Nguyễn Sơn Hà xếp theo thứ tự ABC ở vần H cùng với các giáo sư Nguyễn Văn Huyên, Hoàng Xuân Hãn... Những người không phải học giả học từ Pháp, khoa bảng phong kiến, thượng thư, bộ trưởng mà được đưa vào sách như cụ Nguyễn Sơn Hà vô cùng hiếm hoi. Trong tiêu đề bài viết này, tôi xin được gọi cụ là danh nhân như quyển sách trên đã dẫn và được trân trọng thừa nhận trong giới học thuật Đông Dương và thế giới từ năm 1943.
Còn về cụ Phan Bội Châu, nhà yêu nước vĩ đại, từ những năm 20 thế kỷ trước, trong một bài báo, Bác Hồ với bút danh Nguyễn Ái Quốc đã viết: “Phan Bội Châu là bậc anh hùng, vị thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập, được 20 triệu con người Việt Nam trong vòng nô lệ của thực dân Pháp tôn sùng”.
Năm 1939, cụ Nguyễn Sơn Hà cùng cụ bà Nguyễn Thị Ngọc Mùi đến Huế, có trong danh sách khách mời dự đại tiệc của Vua Bảo Đại. Nhưng cụ Nguyễn Sơn Hà bỏ lỡ đại tiệc để đến thăm cụ Phan Bội Châu lúc đó đang bị an trí (thực chất là bị chính quyền phong kiến và thực dân giam lỏng trong ngôi nhà tại Bến Ngự) với lá thư giới thiệu trân trọng của cụ Huỳnh Thúc Kháng. Trong buổi đàm đạo thân tình, cụ Nguyễn Sơn Hà báo cáo những nỗi khó khăn vì bị tư sản Pháp chèn ép buổi đầu lập nghiệp, nhưng thành công đến lúc đó khá mỹ mãn.
Một vinh dự khó ai có được là hai ông bà Nguyễn Sơn Hà, Nguyễn Thị Ngọc Mùi được cùng cụ Phan chụp chung ảnh kỷ niệm, được cụ viết tặng một bài thơ và đôi câu đối để mang về khắc treo trong biệt thự vừa mới xây xong ở số 49 phố Lạch Tray ngày nay. Đôi câu đối được khắc trên gỗ quý, thiếp bằng vàng thật, theo mẫu chữ viết của cụ Phó bảng Bùi Kỷ. Tiếc rằng, khi chiến tranh chống Pháp bùng nổ, gia đình cụ Nguyễn Sơn Hà không thể mang theo lên chiến khu Việt Bắc nên đôi câu đối bị mất.
Sau khi tiếp quản Hải Phòng, đôi câu đối được khắc lại. Vế đối 1 có nội dung ca ngợi sự nghiệp và sản phẩm sơn dầu của danh nhân Nguyễn Sơn Hà. Nguyên văn chữ Hán dịch âm “Hóa học bác Âu trường, tô điểm Sơn Hà, tâm hữu tất”. Dịch nghĩa: Sản phẩm hóa họa, do bí quyết giành được từ thị trường Âu châu chủ yếu là sơn dầu đã tô điểm cho non sông đất nước.
Đối với tôi, nhiều năm nghĩ mới hiểu thấu chữ “bác Âu trường” giành giật từ thị trường người Âu hàm nghĩa chiến đấu. Trong tiểu sử, cụ Nguyễn nói rõ phải gắng học chữ Pháp để đọc hiểu tài liệu công nghệ của chủ. Còn chữ “tất” là sơn, “tâm hữu tất” tức là sơn là sản phẩm chủ yếu. Là vì danh nhân Nguyễn Sơn Hà học hỏi, vận dụng được nhiều bí quyết, công nghệ vào sản xuất sản phẩm, trong đó có sơn dầu.
Vế đối 2 có nội dung bài học cụ Phan Bội Châu gửi dân tộc Việt Nam thông qua sự nghiệp, thành tựu của danh nhân Nguyễn Sơn Hà. Nguyên văn chữ Hán dịch âm là “Công khoa tồn Việt chủng, chuyển di thời thế thủ vi cơ”. Dịch nghĩa: Đem thành tựu khoa học công nghệ, truyền dạy cho người Việt, đó là tạo ra cơ hội quan trọng bậc nhất làm đổi thay thời thế.
Như vậy là hơn 80 năm về trước, cụ Phan Bội Châu đã nói tới vai trò thay đổi thời thế vận mệnh dân tộc, đất nước chính là khoa học công nghệ.
Đôi câu đối của cụ Phan Bội Châu tặng cụ Nguyễn Sơn Hà hiện treo trong phòng thờ của danh nhân thực sự là di sản phi vật thể của thành phố, của quốc gia. Một đời hoạt động chính trị, vận động lập ra Quang Phục Hội nhằm chiến đấu lật đổ chế độ thực dân Pháp bằng đấu tranh vũ trang, nhưng cụ Phan cho rằng chính khoa học công nghệ mới làm thay đổi vận mệnh Tổ quốc ta, dân tộc ta.
Thiết nghĩ, ý nghĩa của đôi câu đối vẫn tỏa sáng đến ngày nay. Khi Việt Nam cùng thế giới đang bước vào bước ngoặt của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4./.
Tiến sĩ Lã Trọng Long
