Về nơi "nói chuẩn nhất" âm ngữ tiếng Việt Nam !

Có mặt tại lớp mẫu giáo 5 tuổi (Trường mầm non xã Phục Lễ), nhiều người ngạc nhiên khi nghe các cháu nói, đọc thơ hoặc hát. Mới học mầm non mà các bé đã phát âm rất chuẩn và rõ ràng các phụ âm khó như: tr, r, s. Các bé hát “Con cò bé bé/Nó đậu cành tre…”, “Một ông sao sáng/Hai ông sáng sao…” hay “Nu na nu nống”, “Dung dăng dung dẻ”, không hề lẫn lộn l/n như nhiều nơi khác ở Hải Phòng và các tỉnh vùng đồng bằng Bắc bộ. Đặc biệt, cách phát âm của các bé cũng rất rõ các âm d, gi, r.

Trẻ em ở Phục Lễ có thể phát âm chuẩn tất cả các âm trong hệ thống chữ Quốc ngữ. Trong ảnh: Lớp mẫu giáo 5 tuổi, Trường Mầm non Phục Lễ trong giờ học.

Đem sự ngạc nhiên này chia sẻ với các cán bộ xã Phục Lễ, ông Nguyễn Hữu Việt, Bí thư Đảng ủy xã bày tỏ: “Rất nhiều người khi học phát âm chuẩn tiếng Việt, nhất là những âm phải uốn lưỡi như tr, r, s, thấy khó như… học ngoại ngữ! Riêng người Phục Lễ thì không, từ trẻ đến già đều phân biệt rõ các âm này khi đọc hay nói. Người Phục Lễ tự hào về tiếng quê mình, ai đi làm ăn, sinh sống nơi xa cũng không bao giờ “pha tiếng”. Nếu con trai Phục Lễ lấy vợ nơi khác về mà vợ nói ngọng (ví dụ lẫn lộn l/n) dẫn đến dạy con nói ngọng theo, cả gia đình, họ hàng cùng uốn nắn, sửa cho đến khi nói chuẩn thì thôi”.

Ông Việt nhắc lại câu chuyện người Phục Lễ ai cũng biết và truyền miệng mãi về sau. Đó là năm 1973, Phục Lễ được phong xã Anh hùng với thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu nên có nhiều đoàn khách về thăm, học hỏi. Trong đó, đoàn Ủy ban Văn hóa - Khoa học của Quốc hội có nhạc sĩ Lưu Hữu Phước tham gia. Khi nghe cán bộ xã đọc báo cáo tham luận rất dài, ông rất ngạc nhiên vì không thấy có lỗi phát âm nào, trong khi đây là điều phổ biến ở người dân đồng bằng Bắc bộ. Nghe người dân Phục Lễ nói chuyện, ông càng thích thú với phát hiện của mình. Sau lần đó, nhạc sĩ nhiều lần đề xuất lấy tiếng Phục Lễ làm chuẩn phát âm, rồi từ đó là chuẩn chính tả cả nước. Nhưng việc này dần chìm lắng do chưa có nghiên cứu cụ thể, lại trong hoàn cảnh chiến tranh.

…“phong phú nhất Việt Nam”

Từ đó đến nay, nhiều nhà nghiên cứu, quản lý văn hóa tiếp tục tìm hiểu, khảo sát tiếng Phục Lễ. “Tỉ mỉ nhất là công trình nghiên cứu của Tạ Thành Tấn, giảng viên Khoa Ngữ văn (Đại học Sư phạm Hà Nội) về “Hệ thống ngữ âm thổ ngữ Phục Lễ, Thủy Nguyên - Hải Phòng” công bố năm 2014. Anh Tấn mang theo nhiều máy móc, máy ghi âm, máy tính với những phần mềm phân tích ngữ âm hiện đại, ở Phục Lễ hàng tuần để khảo sát, nghiên cứu.” – anh Nguyễn Hữu Nơi, cán bộ phụ trách văn hóa xã Phục Lễ cho biết.

Hiện, UBND xã đang lưu giữ bản nghiên cứu này. Trong đó, tác giả Tạ Thành Tấn có những kết luận rất giá trị. Trong tiếng Việt, trên chữ viết có sự phân biệt giữa các chữ tr/ch, s/x, r/d/gi, l/n nhưng nhiều vùng lại phát âm không phân biệt các âm này. Theo anh Tấn, Phục Lễ là nơi đầu tiên ở Việt Nam có cách phát âm trùng với hệ thống chữ Quốc ngữ. So sánh với tiếng Hà Nội (vẫn được coi là chuẩn tiếng Việt) và các vùng phương ngữ khác, tiếng Phục Lễ có sự phong phú và đa dạng hơn cả, với những đặc trưng không thể nhầm lẫn. Hệ thống gồm 23 phụ âm, đúng như chữ Quốc ngữ thể hiện, trong khi tiếng Hà Nội chỉ có 18 phụ âm.

Tiếng Phục Lễ không chỉ có đủ ba âm quặt lưỡi (tr, r, s), hiện tượng rất hiếm gặp ở miền Bắc, mà còn phát âm chuẩn xác l, n trong mọi trường hợp giao tiếp. Trong các trường học tại Phục Lễ rất hiếm, nếu không nói là không có, hiện tượng học sinh viết sai chính tả các cặp âm ch/tr, s/x, r/d/gi và cả l/n do cả thầy cô, học trò, mọi người dân địa phương đều phát âm phân biệt rõ ràng mọi lúc, mọi nơi.

Nhưng độc đáo và thú vị nhất là sự phân biệt rõ ràng, dứt khoát ba âm d/r/gi mà hiện nay rất ít địa phương ở nước ta còn giữ được. Nhà nghiên cứu Tạ Thành Tấn khẳng định: cách phát âm chữ “d” của người Phục Lễ là dấu tích sống của tiếng Việt cổ, ít nhất là từ thế kỷ 17. Khi phát âm, đầu lưỡi đưa ra phía trước, đặt ở giữa khe hai hàm răng, đồng thời mặt lưỡi nâng lên chạm ngạc. Giữ được cách phát âm cổ này, tiếng Phục Lễ phân biệt rõ ràng ba phụ âm khác nhau trong hệ thống chữ Quốc ngữ: r, d, gi.

Năm 2007, Trường đại học Hải Phòng từng nghiên cứu công phu về tiếng Hải Phòng, trong đó có tiếng Phục Lễ. Ngoài những nhận định tương đồng tác giả Tạ Thành Tấn, nhóm nghiên cứu còn nhận thấy nét riêng biệt của tiếng địa phương. TS. Nguyễn Thị Năm, nguyên giảng viên Khoa Văn (Trường đại học Hải Phòng), thành viên nhóm nghiên cứu cho biết: “Các thổ ngữ ở Hải Phòng, hiện tượng phát âm “e” thành “ie” hay “o” thành “uo” rất phổ biến. Ví dụ, “tre” được đọc thành “trie” hay “cho” thành “chuo”… Nhưng ở Phục Lễ không có sự chuyển sắc này”.

Về Phục Lễ nghe tiếng nói của người dân địa phương, cảm nhận thêm cái hay, cái đẹp, sự phong phú của tiếng Việt. Tiếng Phục Lễ là nét văn hóa quý báu của người Phục Lễ nói riêng, của tiếng Việt nói chung, cần được trân trọng và gìn giữ. Đây vẫn luôn là nguồn tư liệu sống quý hiếm đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam.

Hân Minh