Nhà lưu niệm Trạng nguyên Lê Ích Mộc bề thế, được xây theo lối kiến trúc cổ.
Các di tích gắn với Trạng nguyên Lê Ích Mộc nằm khá gần nhau, trên trục đường 352 và các đường liên thôn, liên xã rộng rãi. Việc di chuyển giữa các điểm di tích vừa thuận lợi vừa là dịp để du khách ngoạn cảnh núi đồi, đồng ruộng, làng quê thanh bình. Trong đó, có nhiều di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia như khu lăng mộ, từ đường Trạng nguyên, đền Quảng Cư… Trước hết, du khách dừng chân ở Nhà Lưu niệm Trạng nguyên Lê Ích Mộc ở chân núi Táu, dâng hương tưởng nhớ vị Trạng nguyên đầu tiên của Hải Phòng. Đây là công trình bề thế, được xây dựng năm 2005 theo lối kiến trúc cổ. Nơi đây có phần nhà thờ, nhà trưng bày, khuôn viên rộng rãi. Trong khuôn viên, bức phù điêu lớn tái hiện cảnh Trạng nguyên vinh quy bái tổ.
Đến với Nhà lưu niệm, du khách được các cụ cao niên kể về công lao, tài đức của Trạng nguyên Lê Ích Mộc- người con quê hương Quảng Thanh. Ông sinh năm 1458, thông minh, hiếu học. Mùa xuân năm 1502, ông đỗ Trạng nguyên. Khi duyệt bài văn của Lê Ích Mộc, nhà vua khen ngợi và mến phục tài văn chương của ông. Ông bước vào cuộc đời làm quan khi nhà Lê sơ không còn thịnh trị. Năm 1527, nhà Mạc lên ngôi, ông từ quan về quê. Ông có nhiều đóng góp cho quê hương như mở trường dạy học, dựng chùa, cùng nhân dân mở mang đường sá, khai khẩn đất hoang, trồng rừng… Trong đó, có rừng lim trên núi Táu mà nhân dân gọi là “rừng lim quan Trạng”, gỗ lim được dân làng đem xây dựng đình, chùa, các công trình công cộng của làng xã còn trường tồn đến ngày nay.
Phía sau Nhà lưu niệm, leo lên những bậc đá và theo con đường dốc thoai thoải lên lưng chừng núi là tới khu lăng mộ Trạng nguyên Lê Ích Mộc. Lăng mộ ngoài phần mộ chính, còn có bức phù điêu, nhà phương đình, xây chủ yếu bằng đá xanh. Khu lăng mộ uy nghi, lưng tựa núi, nhìn ra hướng tây nam, nơi đồng bằng trải ra bát ngát có sông Con và sông Kinh Thầy chảy qua. Trước kia, chung quanh mộ phần của Trạng nguyên là rừng lim xanh tốt, cũng chính là “rừng lim quan Trạng” xưa. Ngày nay, dấu vết rừng lim quan Trạng còn lại 2 cây lim lớn ở hai bên mộ Trạng nguyên. Gần đây, địa phương đầu tư trồng mới hàng nghìn cây lim trên sườn núi phía sau lăng mộ, mỗi mùa xuân lại trồng thêm nhiều cây mới. Rừng lim phát triển xanh tốt, những cây lim con đến nay cao khoảng 1m, tạo cảnh quan xanh mát. Bên cạnh đó là những rừng keo lá tràm, bạch đàn tươi tốt quanh năm.
Xuống núi, du khách đến thăm Từ đường Trạng nguyên Lê Ích Mộc ở khu vực chợ Thanh Lãng, gần trụ sở UBND xã Quảng Thanh. Nhà Từ đường vừa được xây dựng lại theo kiến trúc thời Lê, gồm 5 gian tiền đường, 3 gian hậu cung với nguyên liệu hoàn toàn bằng gỗ lim. Trước kia, Từ đường Trạng nguyên nằm ẩn mình trong rừng lim, trong khuôn viên đình Diên Thọ, chùa Diên Phúc, rộng hàng nghìn m2. Trong kháng chiến chống Pháp, Từ đường bị thực dân hủy hoại để xây đồn binh Thanh Lãng. Năm 1992, Từ đường được nhân dân địa phương xây dựng lại, đến nay tiếp tục được trùng tu, tôn tạo. Di tích hiện còn giữ được 2 di vật từ thời Tây Sơn: quả chuông đồng đúc năm 1795 và tấm bia đá khắc 7 chữ Hán “Lê Ích Mộc Trạng nguyên phụng miếu”- miếu thờ Trạng nguyên Lê Ích Mộc) tạc năm 1793.
Cụm di tích mang đậm dấu ấn về Trạng nguyên Lê Ích Mộc còn có các chùa, đình, đền nằm rải rác khắp xã Quảng Thanh. Trong đó có chùa Vang, chùa Nốt do Trạng nguyên Lê Ích Mộc hưng công xây dựng. Chùa Vang nằm trên lưng chừng núi, nhìn ra sông Hòn Ngọc giữa cánh đồng màu mỡ, những làng mạc trù phú chạy dài tới tận Kỳ Sơn. Chuông chùa vang xa cả một vùng rộng lớn nên được gọi là chùa Vang. Các ni sư kể, chùa Vang xưa là công trình kiến trúc kỳ vĩ, gồm chùa Thượng, chùa Hạ, nhà thờ tổ, nhà mẫu, nhà tú ân, cổng tam quan, gác chuông. Chùa bị phá năm 1948 để tiêu thổ kháng chiến, nay chùa được phục dựng, được công nhận di tích lịch sử cấp thành phố từ năm 2013. Cách chùa Vang hơn 1 km, chùa Nốt trầm mặc giữa vườn cây trái xum xuê, những bụi hoa hồng cổ rực rỡ. Ngôi chùa cổ do Trạng nguyên cùng nhân dân xây dựng bị hủy hoại hoàn toàn, hiện chỉ còn quả chuông đúc năm 1795 và một số cổ vật thời Nguyễn. Trước cổng chùa có cây duối hơn 400 năm tuổi, rất đẹp.
Theo Quy hoạch chung đô thị mới Quảng Thanh đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 do Chủ tịch UBND thành phố vừa phê duyệt, Quảng Thanh được xác định là trung tâm thương mại- dịch vụ, y tế, văn hóa, giáo dục khu vực cụm xã phía Tây Bắc huyện Thủy Nguyên, đồng thời là đô thị du lịch văn hóa tâm linh kết hợp phát triển du lịch sinh thái đồi rừng. Giai đoạn 1 (2018 – 2025), dự kiến di chuyển chợ Thanh Lãng để mở rộng khu Từ đường Trạng nguyên Lê Ích Mộc; nâng cấp các công trình tôn giáo tín ngưỡng… |
Trở lại đường 352, qua làng Quảng Cư, du khách đến với đền Quảng Cư. Nhân dân địa phương từ xưa lập đền thờ Trạng nguyên Lê Ích Mộc để ghi nhớ công lao của ông khai khẩn đất hoang, lập nên làng xóm nơi đây. Tuy là công trình không lớn, kiến trúc đơn giản, song đền thờ chứa những giá trị tiêu biểu, là một trong những di sản văn hoá hiếm hoi còn lại, góp phần nghiên cứu truyền thống khoa bảng của Hải Phòng trong lịch sử.
Qua hành trình về thăm quê quan Trạng, du khách được đắm mình trong phong cảnh sơn thủy hữu tình của vùng đất Quảng Thanh, cầu sức khỏe, bình an, học hành đỗ đạt, công danh rạng rỡ. Không chỉ thế, còn hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp của Trạng nguyên Lê Ích Mộc, thêm tự hào về lịch sử, truyền thống quê hương.
Hân Minh
