(HPĐT)- 70 năm trôi qua kể từ ngày những chiến sĩ tiếp quản Hải Phòng (13-5-1955 - 13-5-2025), hầu hết trong số họ đã qua đời. Những người còn sống hiện nay đều ở độ tuổi “thất thập cổ lai hy”. Dù vậy, ký ức về những ngày tháng chiến đấu hào hùng của một trong sáu đại đoàn chủ lực đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, nhất là niềm tự hào khi là chiến sĩ Đại đoàn Đồng Bằng tiếp quản thành phố Hải Phòng, vẫn vẹn nguyên trong tâm trí họ mỗi khi dịp kỷ niệm của thành phố đến.
Tự hào chiến sĩ Đại đoàn Đồng Bằng
Vào đầu tháng 5-2025, Ban liên lạc truyền thống Sư đoàn 320, Đại đoàn Đồng Bằng tại Hải Phòng (Ban liên lạc) chuẩn bị tổ chức kỷ niệm 70 năm ngày Sư đoàn tiếp quản và giải phóng Hải Phòng (13-5- 1955 - 13-5-2025). Trong số ít các chiến sĩ còn lại, có thiếu tướng Nguyễn Duy Khâm, 89 tuổi, nguyên Phó chánh thanh tra Bộ Quốc phòng, nguyên Phó sư đoàn trưởng Sư đoàn 320, nay là Trưởng Ban liên lạc; cụ Nguyễn Ngọc Hiên, 91 tuổi, người sáng lập Công ty TNHH Thanh Huyền - một trong những doanh nghiệp mạnh trong lĩnh vực xuất nhập khẩu của ngành Công Thương Hải Phòng. Mặc dù tuổi cao, các cụ vẫn nhớ rất mạch lạc những ngày gia nhập quân ngũ và thời điểm về tiếp quản Hải Phòng.
Tháng 12-1951, chàng trai 17 tuổi Nguyễn Ngọc Hiên, quê xã Ngũ Trung, huyện Kiến Xương (tỉnh Thái Bình) hăng hái xung phong lên đường nhập ngũ. Còn Nguyễn Duy Khâm, chàng trai 16 tuổi ở thôn Cao Bạt, huyện Kiến Xương gia nhập quân đội vào năm 1952. Họ nhập ngũ khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra quyết liệt, với các chiến dịch Thu Đông 1951-1952, Đông Xuân 1953-1954 và chiến dịch Điện Biên Phủ. Sau khi huấn luyện, họ được biên chế vào Đại đoàn 320 - Đại đoàn Đồng Bằng, do Thiếu tướng Văn Tiến Dũng làm Đại đoàn trưởng.
Đại đoàn 320 ra đời ngày 16-1-1951 tại đình Mống Lá, huyện Nho Quan (tỉnh Ninh Bình), với phương châm "vừa chiến đấu, vừa xây dựng, lực lượng có chừng nào đưa vào tác chiến chừng ấy, vũ khí có gì đánh nấy, lấy của địch đánh địch". Dưới sự chỉ huy của Đại đoàn trưởng Văn Tiến Dũng, Đại đoàn 320 liên tiếp giành thắng lợi trong hàng trăm trận đánh, hàng chục chiến dịch trên các chiến trường vùng đồng bằng Bắc bộ. Chiến công đầu tiên vào tháng 1-1951, khi chỉ trong một đêm, Đại đoàn đã tiêu diệt gọn 9 đồn địch ở thị xã Sơn Tây. Sau đó, các chiến dịch lớn như Phát Diệm (12-1951), Thái Bình (4-1952) và Tây Nam Ninh Bình (10-1953) tiếp tục ghi dấu ấn chiến công của Đại đoàn 320 trong việc phát triển chiến tranh nhân dân ở đồng bằng Bắc bộ, đẩy quân Pháp vào thế bị động, tạo điều kiện thuận lợi cho chiến cục Đông Xuân 1953-1954.
Vẹn nguyên ký ức ngày tiếp quản
“Sau những năm tháng vừa hành quân, vừa chiến đấu trên khắp các mặt trận như Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương, rồi chống di cư cưỡng ép đối với đồng bào miền Bắc, chúng tôi đã sẵn sàng tiến về tiếp quản Hải Phòng, nơi trú ẩn cuối cùng của lính Pháp trước khi chúng rút hoàn toàn khỏi miền Bắc…” - cụ Nguyễn Ngọc Hiên hồi tưởng. Sáng 12-5-1955, Đại đoàn 320 chia thành 3 cánh quân tiến về Hải Phòng. Khi đó, thiếu tướng Nguyễn Duy Khâm là Trung đội phó kiêm Quản trị trưởng Đại đội 27, Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 48, Đại đoàn Đồng Bằng 320, còn cụ Nguyễn Ngọc Hiên là Tiểu đội trưởng Tiểu đội Thông tin, Đại đội 103, theo cánh quân Trung đoàn 48 hành quân dọc theo quốc lộ 5 tiến về thành phố Cảng.
Đêm 12-5, cánh quân này dừng lại tạm thời tại Nhà máy xi măng Hải Phòng (nay là khu đô thị Vinhomes Imperia), củng cố lực lượng để chuẩn bị vào tiếp quản vào ngày hôm sau. Trong đêm đó, các chiến sĩ hướng ánh nhìn về thành phố bên kia sông Cấm, lần đầu thấy một đô thị lung linh ánh sáng phản chiếu trên mặt sông. Những chiến sĩ trẻ không giấu được sự hồi hộp.
Sáng 13-5-1955, đường phố Hải Phòng chật kín người dân. Đoàn quân cách mạng do đồng chí Đỗ Mười, Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban Quân chính dẫn đầu tiến vào trung tâm thành phố. Các chiến sĩ của Tiểu đoàn Thông tin, do chuẩn úy Nguyễn Ngọc Hiên chỉ huy, hành quân ngay sau xe của đồng chí Bí thư Thành ủy. Mỗi chiến sĩ vừa trang bị súng, vừa mang máy thông tin để sẵn sàng liên lạc khi có lệnh. Trung đội phó Nguyễn Duy Khâm mang khẩu tiểu liên Tulle bảo vệ cờ của Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 48 khi diễu hành vào tiếp quản.
Nhân dân trong và ngoài thành phố hòa cùng đoàn quân cách mạng đón mừng. Hải Phòng rực rỡ cờ hoa, biểu ngữ. Nhiều người dân vui mừng ùa vào giữa hàng quân, ôm chầm các chiến sĩ, gửi gắm lòng tin yêu và sự cảm phục. Không ai để ý tới đội quân Pháp đang lặng lẽ ra bến Nghiêng, xuống tàu. Lá cờ ba sắc bị kéo xuống, đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ thực dân ở miền Bắc Việt Nam.
“Ngay sau khi tiếp quản, vào tháng 5-1955, Hải Phòng phải đối mặt với trận bão rất lớn. Các cánh quân của Đại đoàn 320 nhận nhiệm vụ bảo vệ thành quả giải phóng, cùng nhân dân tiếp quản các khu vực, đồng thời tham gia cứu đói, chống bão lụt tại thành phố. Khi đó, suất ăn 8 lạng gạo, chúng tôi để dành lại 2 lạng giúp dân…” - Thiếu tướng Nguyễn Duy Khâm nhớ lại.
70 năm đã qua, những người lính từng góp mặt trong đoàn quân tiếp quản Hải Phòng ngày ấy giờ tóc bạc, người còn, người mất. Nhưng ký ức một thời rực lửa vẫn sống mãi trong họ - những "Bộ đội Cụ Hồ" đã viết nên trang sử vẻ vang của thành phố Cảng Anh hùng. Mỗi dịp tháng Năm về, trong lòng thành phố lại vọng lên tiếng gọi thiêng liêng từ quá khứ: nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau về những người đã mang đến độc lập, tự do bằng cả tuổi xuân và máu xương của mình.
