(HPĐT)- Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, chiến công vang dội chống đế quốc Mỹ phong tỏa sông biển miền Bắc bằng thủy lôi và bom từ trường của quân và dân ta, góp phần quan trọng làm nên đại thắng mùa Xuân năm 1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước. Đóng góp vào thành công ấy chính là chiến công thầm lặng của cán bộ, chiến sĩ X46 (Nhà máy X46 Cục Kỹ thuật Hải quân ngày nay) nghiên cứu, chế tạo thành công các thiết bị rà phá thủy lôi, bom từ trường mà Mỹ thả xuống cửa sông Hải Phòng.
Năm 1967, đế quốc Mỹ đẩy mạnh đánh phá miền Bắc bằng không quân và Hải quân. Mỹ cho thả thủy lôi, bom từ trường xuống sông biển miền Bắc. Ở Hải Phòng, đế quốc Mỹ thả hàng nghìn quả thủy lôi MK-50 (loại thủy lôi cảm ứng từ), MK-52 (loại thủy lôi cảm ứng âm thanh) và bom từ trường DST-36… Đây được xem là "thần chết" trên sông biển, cắt đứt giao thông thủy bộ, chi viện cho tiền tuyến lớn miền Nam.
Thực hiện nhiệm vụ cấp trên giao, cán bộ, chiến sĩ X46 tham gia cùng các cơ quan tập trung nghiên cứu vũ khí của địch, thiết kế chế tạo phương tiện thiết bị rà phá thủy lôi, huấn luyện kỹ thuật cho các lực lượng chống phong tỏa. Xưởng X46 là nơi nghiên cứu chế thử và sản xuất các thiết bị rà phá thủy lôi. Lãnh đạo X46 cử đồng chí Nguyễn Trọng Bích, cán bộ kỹ thuật điện của xưởng cùng với cán bộ của Bộ Tư lệnh nghiên cứu, thiết kế, chế tạo thiết bị. Trên cơ sở nghiên cứu và kết luận về cấu tạo, nguyên lý hoạt động của các loại thủy lôi, bom từ trường của Mỹ, bộ phận nghiên cứu thiết kế, chế tạo và thử nghiệm thành công 5 loại thiết bị phương tiện, rà phá gồm phương tiện HDL-9, tiếp đến là HT-5, HT-6 và PD-67, khung dây điện tử đặt trên bờ. Trong số này, phương tiện HDL-9 (viết tắt của Hải quân diệt lôi, được chế tạo và sản xuất vào tháng 9- 1967) mà tác giả là đồng chí Nguyễn Trọng Bích của Xưởng X46 và Nguyễn Doanh Hải, kỹ sư điện tàu của Phòng sửa chữa tàu Cục Hậu cần.
Do yêu cầu thời gian và khối lượng công việc sản xuất, sửa chữa rất lớn nên cấp trên hợp tác với Công ty Cơ khí Thăng Long Hải Phòng sản xuất phần vỏ, sau đó X46 lắp đặt máy đẩy, thiết bị điều khiển các cuộn dây từ và các phụ kiện khác. HDL-9 là phương tiện có dạng phao nổi, hình trụ đẹp, hai đầu thu lại hình côn, 2 sườn có vây giảm lắc được làm bằng tôn, thép dầy 4 mm, bên trong rỗng chứa ắc quy, bên ngoài có 2 cuộn dây điện tử, phía sau lắp động cơ đẩy và cơ cấu điều khiển. Trên thân phao có 2 cửa kín nước, 2 cửa thông gió, dưới thân phao lắp bánh xe để có thể cơ động trên bộ… Tháng 9-1967, HDL-9 đầu tiên được chế tạo và thử nghiệm thành công. Đồng chí Trịnh Thanh Tơ và Ngô Tấn Khoa của Đội 8 Công binh Hải quân điều khiển thiết bị HDL-9 rà phá thủy lôi ở khu vực ngã 3 sông Tam Bạc đến cầu Niệm Nghĩa và các khu vực phà Tiên Cựu, phà Khuể (Hải Phòng), đã "bắt sống” kẻ thù khi phá nổ 17 quả bom từ trường DST-36; quả nổ gần nhất là 20 m, quả nổ xa nhất là 100 m và đều nổ ở phía trước an toàn. HDL-9 là phương tiện chủ lực, rà phá thủy lôi hiệu quả trên các sông ở khu vực Hải Phòng, góp phần giải phóng, khơi thông luồng lạch.
Năm 1968, Mỹ tiếp tục đánh phá miền Bắc XHCN. Nhiệm vụ rà phá thủy lôi, chống phong tỏa cần có những phương tiện, thiết bị có thể rà phá ở những cửa sông và ven biển. Trên cơ sở thành công của HDL-9 và để đáp ứng yêu cầu có thiết bị, phương tiện gọn nhẹ, hiệu lực cho các lực lượng cơ động rà phá, tháng 5-1968, đồng chí Nguyễn Trọng Bích tiếp tục phối hợp với các cơ quan nghiên cứu kỹ thuật cùng một số cán bộ công nhân viên X46 nghiên cứu chế tạo thành công thiết bị rà phá mới HT-5. Đây là thiết bị phóng từ động cơ, có cấu tạo gồm 3 bộ phận là ống phóng từ, nguồn điện, thiết bị điều khiển và giá đỡ. Thiết bị này gọn nhẹ và có thể tháo từng bộ phận để vận chuyển động cơ dễ dàng. Thiết bị điều khiển là bộ phận khống chế có cầu dao đóng mở, hoạt động theo chế độ xung đảo chiều 6 giây một lần. Toàn bộ ống phóng từ được đặt trên giá đỡ vững chắc, có trục đứng để quay hướng ống phóng từ.
Thiết bị HT-5 được lắp trên ca nô C45 rà phá thí điểm ở sông Gianh, phá nổ 18 quả bom từ trường, sau đó xưởng sản xuất thêm 3 chiếc nữa, lắp trên ca nô C28, C30, C51 để tập trung rà phá bom từ trường, thủy lôi ở bến phà Xuân Sơn. Song, trong quá trình sử dụng, do dòng điện phóng từ mạnh nên cầu dao bằng đồng bị nóng cháy dần, rất nhanh hỏng và khi rà phá, việc đóng mở cầu dao thủ công vừa gây ra căng thẳng cho bộ đội, vừa không chính xác… Để khắc phục nhược điểm, đồng chí Nguyễn Trọng Bích cùng cán bộ công nhân tiếp tục nghiên cứu, cải tiến HT-5 thành HT-6. Việc cải tiến này vừa thuận tiện, chính xác, an toàn và có độ bền cao. Các thiết bị này cùng với thiết bị phóng từ KCN của Tổng cục Hậu cần và khung dây điện từ trên cạn của Viện Kỹ thuật quân sự Bộ Quốc phòng… tham gia rà phá thủy lôi, bom từ trường, giải phóng luồng lạch, góp phần vào thắng lợi của Chiến dịch VT-5.
Năm 1972, Tổng thống Mỹ Níchxơn phát động cuộc chiến tranh phá hoại và phong tỏa miền Bắc lần thứ 2 với quy mô lớn và khốc liệt, với tuyên bố đưa miền Bắc Việt Nam trở về thời kỳ đồ đá. Ngày 16-4-1972, Mỹ dùng máy bay chiến lược B52 ném bom rải thảm xuống thành phố Hải Phòng. Ngày 9-5-1972, máy bay Mỹ ồ ạt thả thủy lôi, bom từ trường xuống tuyến hàng hải quốc tế Nam Triệu Hải Phòng và miền Bắc. Sau đó chúng liên tiếp thả bổ sung thủy lôi, bom từ trường hòng ngăn chặn sự phá dỡ của ta và duy trì uy hiếp bằng trận địa thủy lôi. Vũ khí phong tỏa lần này được cải tiến nhiều (từ Mod0 đến Mod4) để đánh các tàu trọng tải từ 800 tấn trở lên. Các thiết bị trước dây của ta không thể rà phá được.
X46 lại bước vào cuộc chiến mới, nghiên cứu thiết kế cải tiến tàu vận tải đổ bộ T412 thành tàu phóng từ để rà phá thủy lôi, bom từ trường ở trong sông và ven biển. Quên mình, vượt khó, lao động sáng tạo của X46 để rồi đêm 10-7-1972, tàu T412 rà phá thử nghiệm ở điểm 3 Khu 1 luồng Nam Triệu thành công. T412 có thể phá nổ thủy lôi ở cự ly trước mũi tàu 100 m, chính ngang mạn tàu 75 m và hiện đại hơn hẳn thiết bị mà Mỹ sử dụng để rà phá thủy lôi sông biển miền Bắc năm 1973.
Hơn nửa thế kỷ đi qua, những lần kỷ niệm, hội thảo ngày mở đường Hồ Chí Minh trên biển hay chiến công chống đế quốc Mỹ phong tỏa miền Bắc bằng thủy lôi, bom từ trường, những nhân chứng lịch sử vẫn nhắc tới X46 – cái nôi kỹ thuật của Hải quân Việt Nam. C46 – tức Xưởng X46 (Nhà máy X46 ngày nay) ra đời vào cuối tháng 4- 1955, cùng với C45 tức Trường Huấn luyện bờ bể (Học viện Hải quân ngày nay) là 2 đơn vị tiền thân của Hải quân nhân dân Việt Nam. Thời điểm ấy, Hải Phòng vẫn trong 300 ngày tạm chiếm của thực dân Pháp nên X46 ở tại Bến Phà Đen (Hà Nội). Sau 13-5-1955, khi thực dân Pháp rút khỏi Hải Phòng, X46 về tiếp quản trại Thủy quân của Pháp bên bờ Sông Cấm và sông Tam Bạc. Ngay sau ngày thành lập, X46 nỗ lực khắc phục khó khăn, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đóng mới 20 cano chiến đấu chuẩn bị cho thành lập 2 thủy đội Sông Lô và Bạch Đằng. Ngày tổ chức lễ thành lập 2 Thủy đội Sông Lô và Bạch Đằng tại X46 có Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thiếu tướng Hoàng Văn Thái và đồng chí Đỗ Mười, Bí thư Thành ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban quân chính Hải Phòng. Hai thủy đội này là tiền thân của lực lượng tàu chiến đấu Hải quân nhân dân Việt Nam. X46 tự hào được đón Bác về thăm vào 30-3-1959. Bác căn dặn cán bộ, chiến sĩ, công nhân kỹ thuật Hải quân không ngừng học tập, rèn luyện nâng cao trình độ, tiếp thu khoa học kỹ thuật tàu thuyền, góp phần xây dựng Hải quân mau chóng trưởng thành. Thấm nhuần lời dạy của Bác, cán bộ, chiến sĩ, công nhân kỹ thuật X46 phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo, khắc phục mọi khó khăn, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, góp phần cùng quân và dân ta đánh thắng 2 cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ, rà phá thủy lôi, bom từ trường, chi viện cho chiến trường miền Nam qua đường Hồ Chí Minh trên biển và giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước.
Đại tá Cù Đức Lâm, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Nhà máy X46 rất tự hào về truyền thống của ngành kỹ thuật Hải quân. Ông nói nhà máy còn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ quốc tế với nước bạn Lào và cho biết, bước sang thời kỳ mới, thời kỳ hội nhập quốc tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, X46 được trang bị nhiều trang thiết bị hiện đại đã và đang phát triển mạnh mẽ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Hải quân nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Nguồn nhân lực chất lượng cao của X46 được chú trọng, vun đắp, phần lớn xuất thân từ Trường đại học Hàng hải Việt Nam, có nhiều nhân lực được đào tạo từ nước ngoài… bảo đảm tiếp thu kỹ thuật công nghệ mới, thực hiện nhiệm vụ sửa chữa, bảo đảm kỹ thuật, vũ khí trang thiết bị, khí tài cho các lực lượng tàu của Quân chủng cũng như hoạt động sản xuất kinh doanh, sửa chữa và đóng mới các loại tàu, xuồng cho các đơn vị trong và ngoài quân đội, nổi bật với các sản phẩm tàu kiểm ngư, tàu cảnh sát biển, tàu biên phòng, tàu cứu hộ, cứu nạn, tàu xuồng cao tốc của Tổng cục Hải quan, tàu Du lịch (Scalet Bearl), tàu dịch vụ hậu cần nghề cá Lý Sơn 369 và nhiều sản phẩm tàu, xuồng khác…, phục vụ tốt cho nhiệm vụ quốc phòng an ninh và phát triển kinh tế biển.
BÀI VÀ ẢNH: XUÂN ANH
