Xã hội đầy bất ổn
Ông Moise (giữa) cùng phu nhân và các quan chức trong một sự kiện công cộng năm 2020. Ảnh: New York Times
Haiti là quốc gia cộng hòa do người da màu lãnh đạo đầu tiên giành độc lập từ tay thực dân Pháp năm 1804 sau hơn một thế kỷ làm thuộc địa. Sau đó, Haiti bị đế quốc Mỹ chiếm đóng giai đoạn 1915 - 1934. Từ năm 1957 - 1986, người dân Haiti trải qua thời kỳ kinh hoàng dưới sự cai trị độc tài của Francois Duvalier và con trai Jean-Claude Duvalier. Gia tộc Duvalier biến Haiti thành địa ngục trần gian khi liên tục củng cố quyền lực và tàn sát thẳng tay những người bất đồng chính kiến. Hiện tại, kinh tế và cơ sở hạ tầng của Haiti vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau khi trận động đất thảm khốc năm 2010 san phẳng thủ đô Port-au-Prince và khiến khoảng 300.000 người thiệt mạng.
Cái chết của Tổng thống Moise càng khiến khủng hoảng thêm trầm trọng tại đất nước nghèo nhất Mỹ Latin với 11,4 triệu dân này. Theo đó, hơn 3/5 dân số Haiti có mức sống dưới 2 USD/ngày. Đây cũng là một trong những quốc gia kém phát triển nhất thế giới khi xếp thứ 170/189 về Chỉ số phát triển con người của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP). Ngân hàng Thế giới cho biết kinh tế Haiti sụt giảm 3,8% trong năm 2020 và đất nước này đang có số ca mắc COVID-19 tăng vọt. Cùng với đó, là tình trạng các băng nhóm tội phạm gia tăng hoạt động ở Haiti, với nhiều vụ tấn công vào cảnh sát, đốt phá nhà dân, bắt cóc đòi tiền chuộc và hành quyết ngay trên đường phố. Theo Liên hợp quốc (LHQ), 13.000 người Haiti phải rời bỏ nhà cửa chỉ trong tháng 6-2021 vì lo sợ.
Vụ ám sát ông Moise cũng để lại khoảng trống quyền lực lớn tại Haiti và dấy lên cuộc chiến giành quyền lực giữa dữ dội giữa hai thủ tướng lâm thời và thủ tướng được bổ nhiệm. Ông Claude Joseph đang giữ chức Thủ tướng lâm thời ở Haiti và dự kiến tiếp tục giữ chức vụ này cho đến khi diễn ra các cuộc bầu cử tổng thống và cơ quan lập pháp được tổ chức vào ngày 26-9 tới. Tuy nhiên, một số chính đảng ở Haiti ký một bản ghi nhớ cho rằng ông Ariel Henry, người được cố Tổng thống Moise bổ nhiệm làm thủ tướng 2 ngày trước vụ ám sát, nên được chọn đứng đầu chính phủ đoàn kết dân tộc.
Quá khứ đau thương
Từng có nhiều tiền lệ về sự can thiệp của nước ngoài vào Haiti, mới nhất là cuộc can thiệp của Mỹ tại đây trong các năm 1994-1995. Trong quá khứ xa hơn, lần gần nhất Haiti rối loạn vì một vụ ám sát tổng thống là năm 1915. Một nhóm phiến quân tràn vào Đại sứ quán Pháp ở Haiti và đánh chết Tổng thống Vilbrun Guillaume Sam, kéo theo cuộc can thiệp dài gần 2 thập niên của Mỹ gây ảnh hưởng đến các sự kiện chính trị ở Haiti trong suốt lịch sử đất nước này như: triển khai quân đội, tài trợ các dự án phát triển và thúc đẩy những người có tiềm năng trở thành lãnh đạo.
Tuy nhiên, trong tình trạng hiện tại, trong tình trạng hiện tại, với việc dư luận Mỹ phản dối dính líu quân sự tại nước ngoài, Mỹ khó có thể triển khai quân đội tới Haiti theo lời kêu gọi của chính giới nước này như một số dự đoán. Bản thân Tổng thống Mỹ Joe Biden không mặn mà với việc sa vào "vũng lầy Haiti". Có thể nói, sự ổn định của Haiti là lợi ích quan trọng đối với chính quyền của Tổng thống Biden, vì khủng hoảng trầm trọng tại quốc gia này có thể thúc đẩy làn sóng người Haiti tìm đường đến Mỹ, càng làm nóng tranh cãi tại Mỹ về vấn đề nhập cư. Nói một cách khác, Mỹ sẽ không để xảy ra hỗn loạn và mất trật tự lớn ở “sân sau” của mình.
Các chuyên gia phân tích cho rằng, phương án cộng đồng quốc tế can thiệp quân sự vào Haiti sẽ không hữu ích, tuy nhiên, cần áp đặt lệnh cấm vận vũ khí quốc tế để ngăn các băng đảng Haiti tiếp cận được vũ khí từ bên ngoài. Chính quyền Haiti phải giải giáp các băng đảng, minh bạch hơn về tiền viện trợ cho các phe phái đối lập./.
Quang Huy (tổng hợp)
