Kỳ 1: Trắng đêm ngóng “lộc giời”
.jpg)
Thương lái thu mua rươi tại đầm trong đêm.
(HPĐT)- Đêm bắt đầu từ bụi lau lác um tùm, nơi bầy cuốc nước di cư tranh thủ kiếm ăn sớm, thi thoảng nghển cổ kêu váng “cuốc, cuốc”. Bóng tối như giọt dầu khổng lồ lễnh loãng nhẹ nhàng, chậm rãi loang ra khắp các đầm rươi to, nhỏ nằm san sát khu vực bãi ngoài đê sông Hàn thuộc địa phận xã Tam Đa, huyện Vĩnh Bảo. Cũng như bầy cuốc xa xứ, những chủ đầm rươi lặn lội đêm hôm, mặc cho bầy muỗi vo ve chực rình hút máu quây kín trong khi dài cổ ngóng rươi nổi.
Thu mình trong tấm áo khoác dày, bên chiếc bóng đèn điện lung lay, chao đảo trong gió lạnh, anh Nguyễn Hữu Phước, chủ đầm rươi rộng 6 mẫu (21.600 m2) nhìn như thôi miên về phía mặt nước đen kịt, lóng lánh thấp thoáng những bóng rươi cỡ chừng đầu đũa ăn cơm khi lập lờ, dập dềnh theo nhịp sóng nước, lúc vội vã lao như tên lửa về tứ phía. Trời mỗi lúc một tối sâu, cái lạnh thêm cắt da cắt thịt, bóng rươi vốn ít, càng thêm thưa thớt. Mặt anh Phước hiện rõ vẻ thất vọng, sau tiếng thở dài thườn thượt, anh quay sang chúng tôi: “Con nước trước (20 tháng 9 âm lịch), cả đầm thu được chưa đến chục cân. Tình cứ như thế này, con nước này (tháng 10 mồng năm) có lẽ không được ăn rươi mà ăn cám mất!”.
Dù đây mới là mùa thứ 2 kể từ khi mua đầm rươi, nhưng anh Phước cũng như bao chúng bạn lứa tuổi cuối 6x, đầu 7x gắn bó với con rươi từ thủa “cái ấy” bằng hạt kê theo cách nói ví von của người dân nơi thôn quê. Xưa, mỗi khi hết thu sang đông, khi những cơn gió mang cái lạnh về, anh Phước cùng tụi trẻ lại lang thang hết đầm trên, ao dưới, quanh quẩn bên những thửa ruộng chín vàng cùng nhau rồi hát vang câu ca gọi rươi về: “Tháng 9 đôi mươi, tháng 10 mồng năm”. Tính theo con nước (mỗi con nước kéo dài trong 14 ngày), chính vụ rươi bắt đầu từ ngày 20-9 âm lịch hằng năm. Tuy nhiên, rươi lác đác nổi từ 4-5 hôm trước. Đến con nước sau là 5-10 âm lịch, rươi lại về. Sau đó, cứ cách 1 con nước, rươi nổi nhiều. Con nước đêm giao thừa là nước cuối. Thực tế, mỗi vụ, người làm nghề rươi chỉ thu hoạch được 4 lần rươi về rộ.
Giống như tôm rảo, rươi được mệnh danh là “quái sản” vùng nước lợ. Tên nghe lạ bởi đến nay, con người chưa hiểu tường tận tập tính sinh sản cũng như đời sống của chúng. Rươi chỉ sinh trưởng và phát triển tốt ở khu vực nước có độ mặn trên dưới 3 phần nghìn. Quá trình nổi của rươi thực chất là quá trình sinh sản. Khi ấy, con rươi vốn chỉ nhỉnh hơn chiếc tăm một chút, dài có khi đến nửa mét, dồn toàn bộ dinh dưỡng lên phần đầu rồi tự đứt một đoạn, sau đó tìm đường từ lòng đất nổi lên mặt nước. Phần đầu đó chứa trứng, khi gặp nước mặn chúng tự vỡ, trứng rươi hòa quyện vào bọt nước để quay lại ao, đầm, ruộng tiếp tục một chu kỳ sinh trưởng mới.
Niềm vui khi “lộc giời” về.
Xưa, khắp vùng nước lợ, thậm chí cả trong những xứ đồng trong đê ở nhiều huyện, như: Kiến Thụy, Tiên Lãng, An Lão, Vĩnh Bảo…, rươi nổi tự do. Cứ đến mùa rươi về, người người, nhà nhà lại chuẩn bị vợt, rổ để vớt rươi. Ít cỡ dăm ba lạng cũng đủ rán được đĩa chả rươi thơm lừng mùi lá gừng, lá gấc, vỏ quýt, hành lá, thìa là, lá lốt… khắp làng trên, xóm dưới. Nhiều kho niêu đất, nhiều nữa làm mắm rươi làm quà biếu người thân, bạn bè. Rươi nhiều, rẻ, được đong bằng đấu đổi thóc, gạo. Đất ngày càng chật, người mỗi lúc một đông, để đáp ứng nhu cầu lương thực, người ta dùng mọi cách để tăng năng suất lúa, ngoài sử dụng các loại giống lúa mới, phân bón hóa học và thuốc trừ sâu hóa học được dùng phổ biến. Vì thế, rươi- giống loài cực kỳ mẫn cảm với các chất hóa học, cứ ít dần. Rươi trong đồng “bay” hết, rươi ở bãi ngoài sông, nơi bà con nông dân trước đây thu hoạch theo kiểu “được coi như lộc, mất cũng chả sao”, thì còn. Để giữ “lộc giời”, người làm nghề rươi nghĩ mọi cách, trong đó phổ biến là đắp bờ quây bãi, cải tạo đáy ao, đầm, mặt ruộng sao cho tơi xốp, nhất là đoạn tuyệt hẳn với thuốc trừ sâu cũng như các loại phân bón hóa học.
Câu chuyện miên man về rươi kéo dài đến khi kim giờ, kim phút và cả kim giây đều chỉ vào con số 12, bỗng bị ngắt quãng bởi tiếng reo của anh Phước: “Ôi! “lộc giời” về kìa!”. Theo hướng chỉ của anh, khu vực mặt nước gần cống đọn rươi, khi mực nước trong đầm còn cỡ một nửa, cơ man là rươi lũ lượt kéo nhau vào rọ theo dòng chảy. Trong ánh đèn điện sáng rực, các cơ mặt của anh Phước giãn cả ra. Từ nhập nhoạng tối, người làm cùng anh Phước mới 1 lần đổ đọn được lượng rươi cỡ chừng dăm vốc tay. Khi rươi về nhiều, khoảng 15 phút, lại phải đưa rươi vào rọ tướt treo khô. Chỉ vào dãy rọ nhỏ tong tong nước, anh Phước cười như địa chủ được mùa: “Mẹo của các lái buôn. Họ mua rươi của mình 350 nghìn mỗi ký lô, khi bán có khi chỉ 300 nghìn. Bởi mua rươi khô, bán rươi nước. Cỡ 7 lạng rươi không, thêm nước là thành một cân. Tuy nhiên, phải sống trong nước lạnh, thay nước thường xuyên rươi mới sống được khoảng 1 tuần kể từ khi vớt. Với lại, mỗi nghề một lộc, mỗi cách kiếm tiền khác nhau!”.
Cùng với cách mua rươi khô, bán rươi nước của cánh lái buôn, anh Phước còn chia sẻ với chúng tôi những khoản “lộc” chủ đầm rươi có được nhờ “ăn theo” sự nổi tiếng của rươi. Trong đó, đáng kể nhất là gạo rươi. Do sinh trưởng tại khu vực không có thuốc trừ sâu và phân bón hóa học, nhiều người tiêu dùng cho rằng đây là loại gạo “sạch nhất thế giới”, vì thế sẵn sàng móc hầu bao số tiền 40- 45 nghìn đồng cho mỗi ký lô, cao gấp rưỡi giá của loại gạo ST 25 có nguồn gốc từ tỉnh Sóc Trăng được trao giải gạo ngon nhất thế giới sau khi vượt qua các loại gạo của Thái Lan, Campuchia tại cuộc thi World's Best Rice, do tổ chức The Rice Trader tổ chức năm 2019. Kế đó là tôm rảo tằm, cáy, cá lác, cá bống… thu hoạch rải rác quanh năm.
Tầm quá 3 giờ sáng hôm sau, khi nước trong đầm rươi cạn hẳn, tổng số rươi thu được vượt quá một tạ. Tính nhẩm, với mức giá 350 nghìn đồng/kg, chỉ qua một đêm, chủ đầm rươi thu được số tiền lên tới gần 40 triệu đồng, quả là nghề “hái ra tiền”. Khi chúng tôi “đặt vấn đề” chung nhau mua đầm rươi để cùng đón “lộc giời”, anh Phước bí hiểm: “Nhà báo có đủ tiền “chơi” không! Không còn như xưa, hiện không chỉ trên huyện Vĩnh Bảo, mà còn khắp các vùng rươi trong, ngoài thành phố, nghề rươi là cuộc chơi bạc tỷ, trong khi vẫn phải trông chờ vào cái sự may rủi!”…/.
Kỳ 2: “Cuộc chơi bạc tỷ”
