Xem xét hiệu quả các dự án BOT

Theo Bộ Giao thông – Vận tải (GTVT), giai đoạn 2011-2016, cả nước huy động khoảng 171.308 tỷ đồng, trong đó vốn BOT là 154.481 tỷ đồng/59 dự án quốc gia chiếm khoảng 90,2% (các dự án đường bộ 169.813 tỷ đồng/57 dự án). Đến nay, hoàn thành đưa vào vận hành khai thác 55 dự án BOT với tổng mức đầu tư 137.819 tỷ đồng, (toàn bộ là lĩnh vực đường bộ). Tại các địa phương, theo báo cáo của 43 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã huy động được hơn 80.000 tỷ đồng cho các dự án BOT. Nhiều công trình trọng điểm, có tính kết nối cao giữa các vùng miền được đầu tư bằng nguồn vốn xã hội hóa (mở rộng quốc lộ (QL) 1, đường Hồ Chí Minh đoạn qua Tây Nguyên...). Tính đến nay, nguồn vốn đầu tư ngoài ngân sách nhà nước vào lĩnh vực cảng biển đạt khoảng 157.600 tỷ đồng/168 cảng; khoảng 18.997 tỷ đồng vào lĩnh vực cảng thủy nội địa. Lĩnh vực hàng không triển khai 2 dự án theo hình thức BOT (sân bay Vân Đồn; nhà ga hành khách sân bay Phan Thiết) và rất nhiều dự án triển khai theo hình thức doanh nghiệp tự đầu tư (nhà ga hành khách Đà Nẵng, Cam Ranh, nhà ga hàng hóa Nội Bài).

Tuyến đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng được phản ánh là bất hợp lý khi cho phép nhà đầu tư thu phí cả tuyến đường ngoài BOT (đường 5 cũ). Ảnh: Duy Thính

Nhờ vậy, diện mạo hệ thống giao thông tại Việt Nam, nhất là hệ thống đường, cầu có sự chuyển biến rõ rệt, tạo điểm nhấn cho sự phát triển hạ tầng của Việt Nam. Nhiều công trình đầu tư theo hình thức hợp đồng BOT được đưa vào khai thác phát huy hiệu quả cao, tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại. Theo báo cáo đánh giá 5 năm đầu tư BOT, BT của Bộ GTVT: đối với đường ô tô cao tốc Nội Bài - Lào Cai, cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Long Thành - Dầu Giây, ước tính giảm 50% thời gian đi lại. QL1 đoạn Hà Nội - Vinh giảm khoảng 30%. QL14 đoạn Pleiku - Cầu 110 tỉnh Gia Lai giảm khoảng 37%. QL14 đoạn qua Đắk Nông, giảm khoảng 30%. Dự án BOT đường cao tốc Hà Nội- Hải Phòng cũng rút ngắn được 50% thời gian đi lại. Đó là chưa kể đến các lợi ích khó định lượng được như giảm tai nạn giao thông, ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân. Từ đây, cả nước thu hút thêm được nhiều nhà đầu tư, giảm chi phí xã hội, tạo điều kiện cho hàng hóa xuất nhập khẩu, lưu thông nhanh chóng, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, trực tiếp làm tăng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Năng lực và chất lượng của hạ tầng giao thông Việt Nam, trong đó có Hải Phòng được cải thiện đáng kể. Không chỉ giảm gánh nặng ngân sách nhà nước, thực hiện BOT, nhiều doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp nhà nước có cơ hội tham gia thực hiện các dự án lớn, tiêu thụ lượng lớn nguyên, nhiên vật liệu sản xuất trong nước, tạo ra hàng vạn việc làm cho người lao động… Nhiều bất cập và hệ lụy.

Nhiều bất cập và hệ lụy

Theo báo cáo của Thanh tra Bộ Kế hoạch – Đầu tư và Kiểm toán Nhà nước, việc lập, thẩm tra, phê duyệt một số dự án chưa phù hợp thực tiễn, ảnh hưởng đến việc tính tổng mức đầu tư dự án. Một số chi phí chưa được xác định chính xác như chi phí nhân công, đơn giá, tính khối lượng, tính thêm hạng mục không có trong hồ sơ và quyết định phê duyệt, chi phí quản lý dự án, khảo sát lập dự án, lập dự án đầu tư, thẩm tra thiết kế cơ sở, tư vấn giám sát; chi phí lãi vay trong thời gian xây dựng, chi phí bảo đảm giao thông, dự phòng trượt giá, khối lượng và giá vật liệu, giải phóng mặt bằng... dẫn đến phần lớn các dự án bị điều chỉnh tổng mức đầu tư, tổng giá trị dự toán phê duyệt. Hầu hết dự án giao thông đầu tư theo hình thức hợp đồng BOT thời gian vừa qua đều được chỉ định thầu (47 dự án Thủ tướng Chính phủ cho phép chỉ định thầu, 1 dự án đấu thầu sau đó chuyển sang hình thức chỉ định, 21 dự án đấu thầu chỉ có 1 nhà đầu tư đăng ký). Việc xác định phương án tài chính của dự án còn chưa hợp lý; nguồn vốn đầu tư chủ yếu dựa vào vốn vay ngân hàng. Đặc biệt, công tác thu phí (giá) sử dụng dịch vụ chưa phù hợp, dẫn tới tình trạng người dân phản ứng tại nhiều trạm thu phí như thời gian qua. Tuyến đường ô tô cao tốc Hà Nội- Hải Phòng có sự bất hợp lý khi cho phép nhà đầu tư thu phí cả tuyến đường ngoài BOT chạy song song với tuyến đường được đầu tư theo hình thức hợp đồng BOT để bảo đảm phương án tài chính của chủ đầu tư.

Bảo đảm hiệu quả toàn diện

BOT tiếp tục là một trong những hình thức được lựa chọn trong những năm tới để đáp ứng yêu cầu huy động nguồn lực phát triển kết cấu hạ tầng. Tuy nhiên, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng yêu cầu cần nhanh chóng tổng kết việc triển khai thực hiện các mô hình đầu tư theo hình thức PPP, trong đó có hình thức hợp đồng BOT thời gian qua để đánh giá những mặt được và những hạn chế, từ đó đề ra các giải pháp khắc phục hữu hiệu. Bên cạnh đó, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật về đầu tư theo hình thức hợp đồng BOT đặt trong tổng thể hoàn hiện pháp luật về đầu tư theo hình thức PPP trình Quốc hội ban hành luật, tạo cơ sở pháp lý cao, thống nhất, đồng bộ; công khai, minh bạch lựa chọn nhà đầu tư, tập trung đấu thầu các dự án thay vì chỉ định thầu như trước đây. Bộ GTVT và các cơ quan liên quan rà soát, hoàn thiện quy hoạch mạng lưới hạ tầng giao thông đồng bộ trong phạm vi cả nước, lựa chọn đầu tư các dự án giao thông theo thứ tự ưu tiên phù hợp từng hình thức đầu tư. Ngoài ra, cần có giải pháp phù hợp huy động vốn trong nước và nước ngoài cho các dự án có quy mô lớn, dự án chậm tiến độ, khó có khả năng tiếp tục đầu tư. Các địa phương tích cực phối hợp các bộ, ngành liên quan và nhà đầu tư trong quá trình giải phóng mặt bằng, bảo đảm an ninh trật tự, siết chặt kiểm tra, giám sát để ngăn chặn tình trạng xe quá tải, bảo đảm chất lượng công trình, giao thông thông suốt và chống thất thoát doanh thu, hỗ trợ giải quyết việc làm cho người dân bị ảnh hưởng bởi dự án và có các phương án tái định cư phù hợp. Cùng với đó là đẩy mạnh công tác truyền thông, cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác, trung thực theo quy định của pháp luật về các dự án đầu tư theo hình thức hợp đồng BOT. Giải thích rõ mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân đối với các dự án, sự cần thiết phải đầu tư dự án để tạo sự đồng thuận, ủng hộ và hỗ trợ kiểm tra, giám sát quá trình triển khai thực hiện dự án. Là thành phố đang có nhiều dự án thực hiện theo hình thức BOT, đây cũng là những vấn đề Hải Phòng cần quan tâm để bảo đảm tính hiệu quả toàn diện.

Thanh Hiệp