Xử lý những “điểm nóng” về đất đai, xây dựng: Bài học kinh nghiệm quý từ Hải Phòng (kỳ 1)

Khu đất 9,2 ha tại phường Thành Tô từng là “điểm nóng” với hàng loạt công trình xây dựng không phép, lấn chiếm đất đai. Ảnh: Mai Lâm 

Kỳ 1:

“Muôn hình vạn trạng” vi phạm

Sự buông lỏng quản lý trong suốt một thời gian dài cùng với sự thiếu đồng bộ của hệ thống chính sách pháp luật về đất đai, xây dựng là những nguyên nhân chủ yếu làm nảy sinh nhiều vi phạm. Tình trạng này không chỉ ở Hải Phòng mà hầu như địa phương nào trên cả nước cũng có. Những vi phạm này ngày ngày gây nhức nhối trong xã hội, gây bức xúc trong nhân dân.

“Ung nhọt” lớn cần giải phẫu

Thời điểm các năm 2014- 2018, khu đất 14,2 ha tại phường Thành Tô và Tràng Cát thuộc quận Hải An, thành phố Hải Phòng trở nên “nổi tiếng” khắp toàn quốc. Sự “nổi tiếng” này phải đặt trong nháy nháy vì đó là biểu hiện của tham nhũng, tiêu cực, của những hành vi ngang nhiên, trắng trợn vi phạm pháp luật. Không ít người đã lấy sự việc này làm ví dụ về sự buông lỏng quản lý của các cấp chính quyền. Tại diễn đàn kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa 14, đại biểu Dương Trung Quốc cho rằng, vụ việc này là điển hình về “phạt cho tồn tại”. Sau đó, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội Hải Phòng Bùi Thanh Tùng đã phát biểu tranh luận, giải thích, làm rõ, cung cấp thông tin của vụ việc xảy ra tại khu đất 14,2 ha để đại biểu Quốc hội hiểu rõ, hiểu đúng bản chất vấn đề.

Nhắc lại như thế để thấy rằng, những vi phạm xảy ra trên khu đất này diễn ra trong thời gian dài và vô cùng phức tạp là có nguyên do. Đây vốn là khu đất có nguồn gốc là đất quốc phòng do Quân chủng Phòng không - Không quân quản lý theo Quyết định số 728/QĐ-TTg ngày 3-10-1996 của Thủ tướng Chính phủ. Toàn bộ khu đất được Quân chủng quản lý, sử dụng vào mục đích tăng gia, sản xuất, nuôi trồng thuỷ sản phục vụ đời sống bộ đội và nằm trong chỉ giới điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Cảng Hàng không quốc tế Cát Bi; chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Phó chủ tịch UBND quận Hải An Nguyễn Văn Tuấn, người gắn bó với quận Hải An từ những ngày đầu thành lập tới nay khẳng định: “Từ khi thành lập quận Hải An (năm 2003), hiện trạng khu đất này là ao, đầm do Sư đoàn 363 thuộc Quân chủng Phòng không - Không quân trực tiếp quản lý, sử dụng để nuôi trồng thủy sản và không có công trình, vật kiến trúc xây dựng trái phép”. Sau đó, trên cơ sở đề nghị của Bộ Quốc phòng, năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đồng ý điều chỉnh khu đất này ra khỏi quy hoạch Cảng hàng không quốc tế Cát Bi, đồng thời cho phép chuyển mục đích để sử dụng theo quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Hải Phòng. Tiếp đó, khu đất được giao cho Tổng Công ty 319 (Bộ Quốc phòng) quản lý để thực hiện dự án khu nhà ở Lạch Tray Riverside.

Trong quá trình chờ quyết định chủ trương lập dự án khu nhà ở, một số cá nhân là cán bộ của Sư đoàn 363, UBND phường Thành Tô và một số đối tượng khác đã tự ý lập trích đo, san lấp, phân lô bán nền trái phép tại khu A với diện tích 5,2 ha cho người dân.Khi các cơ quan chức năng Bộ Quốc phòng phát hiện, đã chỉ đạo các cơ quan nội chính của Quân khu Ba khởi tố vụ án, khởi tố bị can. Ngày 24 và 25-10- 2018, Toà án quân sự Quân khu Ba xét xử vụ án và tuyên phạt tù đối với những cá nhân vi phạm quy định pháp luật. 5 bị cáo trong vụ “xẻ thịt” đất quốc phòng này lĩnh án tổng cộng 198 tháng tù. Trong đó, có cả nguyên Sư đoàn trưởng và Chủ nhiệm Hậu cần Sư đoàn 363; Chủ tịch UBND phường Thành Tô, quận Hải An; Phó trưởng phòng thuộc Trung tâm Phát triển quỹ đất, Sở Tài nguyên và Môi trường Hải Phòng...

Còn tại khu B với diện tích 9 ha liền kề với khu A, sau khi Tổng công ty 319 tiến hành đổ đất san lấp (chủ yếu là mặt nước tự nhiên) có tình trạng một số hộ dân lấn chiếm tự xây dựng trái phép, mặc dù các cơ quan quân sự đã tiến hành kiểm tra nhưng chưa ngăn chặn được tình trạng lấn chiếm. Những người này không chỉ chiếm đất trái phép mà còn cản trở, thậm chí còn đe dọa, uy hiếp cán bộ Tổng Công ty 319 và chính quyền địa phương. UBND thành phố và quận Hải An có nhiều văn bản chỉ đạo; làm việc trực tiếp với Sư đoàn 363, Tổng Công ty 319 để phối hợp xử lý tình trạng chiếm đất, xây dựng công trình trái phép trên khu đất 14,2 ha nhưng vì nhiều lý do khác nhau nên tình hình vi phạm ở khu vực này tiếp tục diễn biến phức tạp, việc triển khai dự án của Tổng Công ty 319 hết sức khó khăn.

Trước tình hình đó, Bộ Quốc phòng đề nghị giao toàn bộ 14,2 ha đất về cho UBND thành phố Hải Phòng quản lý. Ngày 17-10-2018, diễn ra lễ nhận bàn giao và thành phố Hải Phòng chính thức quản lý khu đất. Lúc ấy, tình trạng vi phạm pháp luật về đất đai, xây dựng tại khu đất này đã trở nên rất nghiêm trọng và vô cùng phức tạp.

Nhiều vụ việc nổi cộm, kéo dài

Trong nhiều năm qua, việc xử lý một số doanh nghiệp xây dựng công trình trái phép tại Vườn quốc gia Cát Bà cũng được coi là một trong những điểm nóng của Hải Phòng. Từ năm 2009 đến nay, Trung tâm Dịch vụ du lịch và Giáo dục môi trường thuộc Vườn Quốc gia Cát Bà có sai phạm trong việcliên doanh, liên kết với 7 doanh nghiệp đầu tư xây dựng các công trình để kinh doanhdu lịch. UBND thành phố đã chỉ đạo kiểm tra, rà soát, xác định rõ vi phạm của các doanh nghiệp như: đầu tư xây dựng các công trình khi chưa được cấp có thẩm quyền chấp thuận đầu tư dự án; không có hồ sơ pháp lý về đầu tư xây dựng; không có giấy phép xây dựng và không đủ điều kiện để cấp phép xây dựng; không lập, trình phê duyệt Báo cáo đánh giá tác động môi trường; không có các thủ tục về phòng cháy, chữa cháy; không có giấy phép kinh doanh dịch vụ du lịch lữ hành, dịch vụ lưu trú… Đặc biệt, mặc dù các công trình trên nhằm mục đích kinh doanh du lịch, nhưng trong nhiều năm liền việc thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước của các doanh nghiệp rất thấp, không đáng kể. Số thuế nộp trung bình mỗi năm chỉ từ hơn 4 triệu đồng tới hơn 30 triệu đồng; có doanh nghiệp có năm chỉ nộp được 1 triệu đồng. Một số doanh nghiệp còn không kê khai nộp thuế, bị cơ quan thuế tạm đóng mã số thuế; Sở Kế hoạch và Đầu tư thu hồi giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh nhưng doanh nghiệp không tiến hành giải thể, không nộp lại con dấu và vẫn sử dụng con dấu để giao dịch.

Ngoài ra, trên địa bàn thành phố Hải Phòng còn có nhiều vụ việc liên quan tới giải phóng mặt bằng phục vụ đầu tư, thi công các dự án lớn, sự vi phạm quy định pháp luật đã rõ ràng nhưng một số hộ vẫn luôn không chấp hành, cản trở các cấp chính quyền thực thi công vụ. 

Mặc dù vi phạm đã được chỉ ra rất rõ; thành phố cũng không ít lần kiểm tra, đối thoại, đề nghị tháo dỡ công trình vi phạm nhưng các doanh nghiệp liên tục có kiến nghị khiến việc giải quyết các vụ việc này càng trở nên khó khăn.

Cũng là một vấn đề khá nan giải đối với thành phố Hải Phòng là giải tỏa các ô lồng bè nuôi thủy sản trên các vịnh thuộc quần đảo Cát Bà. Đây là hậu quả của cả một quá trình kéo dài nhiều năm thiếu sự sâu sát trong công tác quản lý, để các hộ nuôi trồng thủy sản phát triển tự phát; nặng về lợi ích kinh tế mà bỏ qua những vấn nạn liên quan tới môi trường. Để đến nay, trên các vịnh thuộc quần đảo Cát Bà có 440 cơ sở nuôi trồng thủy sản với 516 nhà chòi, 8.216 ô lồng, 58.790 m2 giàn nuôi nhuyễn thể và 1.298 nhân khẩu sinh sống, làm việc trên các cơ sở này. Sự phát triển tự phát ồ ạt đã làm nảy sinh xung đột rất lớn giữa nuôi trồng thủy sản và bảo vệ môi trường, phát triển du lịch. Hơn nữa, các hộ nuôi trồng thủy sản đã đầu tư vào đây khá lớn, hầu hết được tính bằng con số tiền tỷ tới hàng chục tỷ đồng. “Của đau con xót”, nếu bị giải tỏa, thiệt hại của các hộ là rất lớn, đặt thành phố Hải Phòng, huyện Cát Hải vào tình thế rất khó giải quyết. 

Tạo dư luận xấu, thách thức cơ quan chức năng

Trung tá Đinh Văn Thuấn, Trưởng Công an phường Thành Tô cho biết, ngay sau khi thành phố nhận bàn giao quản lý khu đất 9,2 ha trên địa bàn, chỉ riêng việc giữ đất, không để phát sinh những vi phạm mới đã rất khó, chưa nói tới việc xử lý những vi phạm từ trước đó. Chính quyền địa phương, trong đó lực lượng công an là nòng cốt phải trực 24/24 giờ, có nhiều trường hợp phải thức đêm xử lý tới 2-3 giờ sáng mới xong. Theo trung tá Đinh Văn Thuấn, để xử lý, giải quyết tình trạng lấn chiếm đất đai, xây dựng trái phép tại khu đất này, lực lượng công an, bao gồm Công an thành phố, Công an quận Hải An và Công an phường Thành Tô vào cuộc quyết liệt, nắm chắc tình hình cả 159 trường hợp vi phạm tại khu đất 9,2 ha, nắm kỹ từng người, từng hộ cùng các mối quan hệ. Qua đó, thấy nổi lên có hơn 40 trường hợp có tiền án, tiền sự, trong đó một số trường hợp vẫn được coi là “xã hội đen”. Qua điều tra, lực lượng công an cũng nắm được mức độ chống đối của một số đối tượng vi phạm là sẵn sàng manh động, thậm chí còn chuẩn bị cả xăng, mìn, dao kiếm… với quyết tâm cố thủ đến cùng. Sự phức tạp, nguy hiểm đã nhìn thấy rõ và lực lượng công an phải nắm chắc từng trường hợp để chuẩn bị sẵn các phương án ứng phó.

Theo Phó chủ tịch UBND phường Thành Tô Đoàn Văn Đông, từ khi thành phố nhận bàn giao khu đất tới nay, hơn 3 năm 8 tháng thực sự là một khoảng thời gian vô cùng đáng nhớ với những dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời công tác của ông. Nhớ lại những ngày trực tiếp làm nhiệm vụ nắm tình hình, xử lý sai phạm cũ và sai phạm phát sinh, ông Đông vẫn thấy khó khăn, phức tạp, nguy hiểm như hiển hiện trước mắt. Theo ông Đông, ngay cả sau khi thành phố nhận bàn giao quản lý khu đất rồi, mức độ lấn chiếm, xây dựng trái phép vẫn rất cao, bất chấp quy định của pháp luật. Một số người sử dụng đủ các chiêu trò chiếm đất, từ cắm cột tới căng bạt, đưa các chậu cây vào đặt “xí đất”… Thậm chí, có căn nhà 16 m2 hoàn thành trong thời gian chỉ 2 giờ. Có trường hợp dùng xe ô tô 4 chỗ, trên đó chất các xô cát, hộp xốp chứa gạch nhằm qua mắt lực lượng chức năng, đưa vào xây dựng tại khu đất lấn chiếm. Những ngày đó, cán bộ quận, phường, tổ dân phố làm ngày làm đêm, không kể giờ giấc, ngày nghỉ, ngày lễ là chuyện bình thường. Nhờ vậy, đã kịp thời phát hiện, đình chỉ thi công và ngăn chặn được các vụ vi phạm, lấn chiếm mới.

Phó chủ tịch UBND quận Hải An Nguyễn Văn Tuấn nhấn mạnh, đây là vụ việc phức tạp, quy mô lớn với nhiều công trình xây dựng trái phép nằm rải rác trên mặt bằng khu đất có diện tích rộng, gây bức xúc trong dư luận và làm mất ổn định tình hình địa phương. Trong khu vực 9,2 ha có các đối tượng hình sự, thậm chí có cả đối tượng cộm cán; những đối tượng cầm đầu đứng ra tập hợp, lôi kéo, kích động người dân khiếu kiện đến các cấp, các ngành từ Trung ương đến địa phương; tổ chức họp bàn, phân công đối phó các cơ quan chức năng; căng băng-rôn, khẩu hiệu, gõ kẻng, tập trung đông người; sử dụng phụ nữ, trẻ em phản đối nhằm gây áp lực, cản trở, xúc phạm người thi hành công vụ. Một số đối tượng manh động gọi điện thách thức, lăng mạ, đe dọa tính mạng cá nhân và gia đình của đồng chí lãnh đạo quận. Thậm chí, một số người còn liên hệ phóng viên báo chí, thuê luật sư để được tư vấn, đưa thông tin một chiều, sai sự thật, tạo dư luận xấu, ảnh hưởng đến việc xử lý vi phạm tại khu đất 9,2 ha của cả thành phố, quận và phường. Việc xác minh đối tượng vi phạm và lập hồ sơ xử lý vi phạm gặp rất nhiều khó khăn. Đại đa số các hộ dân đều không hợp tác, không cung cấp hồ sơ giấy tờ liên quan đến việc sử dụng đất, không phối hợp để xử lý các vi phạm, thường xuyên tập trung đông người khiếu kiện. Bên cạnh đó, một số hộ dân bỏ số tiền lớn mua nhà của các đối tượng lấn chiếm nên đều có tâm lý hy vọng, trông chờ vào phương án giải quyết của thành phố và quận, mong đợi “phạt cho tồn tại”. Việc xử lý vi phạm diễn ra trong một thời gian dài; số lượng công trình vi phạm lớn, diện tích khu đất rộng, có nhiều lối ra vào nên các lực lượng chức năng của quận và phường Thành Tô gặp khó khăn trong việc ứng trực, kiểm tra, ngăn chặn, xử lý vi phạm phát sinh.

(Còn tiếp)

......................

Kỳ 2: Lực cản và thử thách, khó khăn