Xuân về trong “ngôi nhà di sản”

Họa sĩ Nguyễn Sơn Trúc bên các kỷ vật của gia đình trong phòng truyền thống tại “ngôi nhà di sản”. 

1. Những ngày cận Tết Nguyên đán, niềm vui của họa sĩ Nguyễn Sơn Trúc là đón tiếp các đoàn khách, từ các nhà nghiên cứu, nhà sử học, khách du lịch, nhất là các bạn trẻ đến thăm ngôi biệt thự. Ngồi giữa đoàn khách đến thăm, nữ họa sĩ nói cười rổn rảng: “Tết năm nay là Tết thứ hai ngôi biệt thự “khoác màu áo mới” nên các con cháu của cụ - nhà tư sản yêu nước Nguyễn Sơn Hà - từ khắp nơi tề tựu đông đủ để đón Tết, có thể tái hiện những thói quen ngày Tết xưa và tưởng nhớ, tri ân công ơn tiền nhân”. Ngôi biệt thự của nhà tư sản yêu nước Nguyễn Sơn Hà mới được con cháu của cụ đóng góp hơn 2 tỷ đồng tu sửa, trầm mặc như một dấu son giữa lòng phố thị ồn ào ngược xuôi xe cộ.

Tết này, họa sĩ Sơn Trúc sang tuổi 79 - tính theo lịch ta, nhưng vẫn rất tinh anh, cách nói chuyện khúc chiết, rõ ràng. Bà kể, trong 8 tháng, từ ngày 15-5 đến ngày 15- 12-2020, gia đình tiến hành cải tạo, sửa chữa biệt thự trên cơ sở tôn trọng lịch sử, giữ gìn nguyên bản hiện trạng ngôi biệt thự kiến trúc Pháp-Việt do kiến trúc sư Phạm Bá Chi và cụ Nguyễn Sơn Hà thiết kế năm 1938, hoàn thành năm 1939, từng được trao giải “Ngôi nhà đẹp Đông Dương”. Đây cũng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp ông Tutenge, phái viên của Chính phủ Pháp tháp tùng Bác về Việt Nam sau khi tham dự hội nghị Fontainebleau năm 1946. Trong đó, tầng 2 là phòng thờ cụ Nguyễn Sơn Hà và phòng truyền thống. Điểm khác là khoảng sân trước cửa được mở ra sau khi dỡ bỏ ngôi nhà xây chen mặt tiền, thay thế bằng bể cá cảnh và cổng đồng trang trí kiểu cách. Toàn bộ phần cửa chính, cửa phụ, cửa sổ được thay thế bằng gỗ lim Nam Phi chắc chắn.

2. Họa sĩ Nguyễn Sơn Trúc giới thiệu: “Di sản của cụ bao trùm cả ngôi biệt thự này”. Quả đúng như vậy. Dù mới trùng tu nhưng nhiều du khách nước ngoài từng đến tham quan biệt thự này đều khen ngợi từ thiết kế bề ngoài đến nội thất bên trong, từ những viên gạch nền hình rồng (ở phòng khách tầng 1), hình dơi (phòng khách tầng 2 - nay là phòng thờ) hay gạch sắc màu ở các phòng còn lại đều đặt hàng sản xuất từ Pháp, đến giàn hoa, viên ngói ống khắc chữ “Thọ”...

Hiện phòng truyền thống của biệt thự còn lưu giữ những kỷ vật là đồ dùng từng gắn bó với cụ Nguyễn Sơn Hà lúc sinh thời. Trong đó, nhiều nhất là tranh ảnh, tài liệu hoạt động, đồ dùng sinh hoạt của cụ trước và sau cách mang, gồm: sổ tay, sách, thư từ, quạt, lò sưởi, đài, gạt tàn thuốc lá, bát đĩa, quần áo, chân đèn ngủ, bàn giấy, ghế bành… và không thể thiếu một số hiện vật liên quan đến việc nghiên cứu, pha chế sơn của cụ, như: hộp đựng sơn, pha sơn, tủ đựng sơn, đèn dầu hỏa…, cả đôi kính dày cộp gắn với hình ảnh của cụ. Trong phòng thờ có đôi câu đối của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu tặng nhà tư sản yêu nước - một trong 6 dấu tích của cụ Phan Bội Châu ở Hải Phòng. Đôi câu đối viết bằng chữ Hán, có nội dung: “Hóa học bác Âu trường, tô điểm sơn hà, tâm hữu tất/Công khoa tồn Việt chủng, chuyển di thời thế thủ vị cơ”, vừa ngợi ca sự nghiệp và sản phẩm sơn dầu của danh nhân Nguyễn Sơn Hà, vừa là bài học cụ Phan Bội Châu gửi gắm tới các thế hệ sau thông qua sự nghiệp “tay trắng làm nên” của cụ Nguyễn Sơn Hà.

3. Trong ký ức của họa sĩ Sơn Trúc, cụ Nguyễn Sơn Hà lúc nào cũng bận rộn, làm việc miệt mài không kể ngày đêm. Bên cạnh sự nghiệp kinh doanh thành công, cụ Nguyễn Sơn Hà còn là một nhà tư sản với trái tim nồng nàn tình yêu quê hương, đất nước và quan tâm tới hoạt động từ thiện, khai mở dân trí. Cụ tích cực tham gia hoạt động trong các tổ chức: Ánh sáng, Trí tri, Cứu tế, làm Hội trưởng Hội truyền bá quốc ngữ Hải Phòng. Sau khi Nhật đảo chính Pháp, được mời làm Phó thị trưởng thành phố Hải Phòng, cụ tổ chức cứu đói giúp người dân khi phát xít Nhật gây nạn đói khủng khiếp năm 1945. Cách mạng Tháng Tám thành công, trong thời điểm đất nước “ngàn cân treo sợi tóc”, gia đình cụ tích cực ủng hộ “Quỹ Độc lập” trong dịp “Tuần lễ vàng” 105 cây vàng và nhiều tài sản giá trị khác. Khi thành lập Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời cụ làm Bộ trưởng Bộ Kinh tế nhưng cụ từ chối với lý do “học ít, tài sơ, không dám nhận chức vụ to quá, ngoài sức mình, sợ sau này ảnh hưởng đến những vấn đề quốc kế, dân sinh”. Cụ từng liên tục được nhân dân yêu mến, tin tưởng, bầu làm đại biểu Quốc hội từ khóa 1 đến khóa 5. Đây có lẽ cũng là thời gian tham gia Quốc hội dài hiếm có ở nước ta.

4. Sinh thời, cụ Nguyễn Sơn Hà khá bận rộn nên việc dạy dỗ con cái phần lớn giao cho người vợ tảo tần của mình - cụ bà Nguyễn Thị Ngọc Mùi. Họa sĩ Sơn Trúc hồi tưởng, niềm vui, hạnh phúc nhất của gia đình bà là khi quây quần trong bữa cơm tối. Khi ấy, bà và các anh chị em được nghe cha kể chuyện, nhìn thấy cụ nói cười vui vẻ, dạy bảo, phân công công việc rõ ràng. “Cha mẹ tôi trải qua 16 lần sinh nở, nuôi lớn được 11 người con, đến nay 4 người còn sống. Trong việc dạy con, các cụ đề cao tính tự giác, tự lập từ nhỏ, khuyến khích chăm chỉ học hành và ít khi dùng đòn roi hay lớn tiếng trước mặt các con. Tôi còn nhớ phần thưởng “thi đua” lớn nhất khi tổng kết mỗi dịp cuối tháng là chiếc dây chuyền có huy hiệu Bác Hồ. Vào dịp Tết Nguyên đán, cha tôi hay khích lệ các con hát, diễn kịch, làm bích báo… Và với anh chị em chúng tôi, di sản tinh thần cha mẹ để lại chính là nền nếp gia đình, tình yêu thương, đùm bọc lẫn nhau và dù làm việc gì cũng hết lòng vì tình yêu quê hương, đất nước”, nữ họa sĩ chia sẻ./.