Báo chí góp phần bồi đắp 'sức mạnh mềm' của văn hóa Việt Nam

Báo chí trở thành chủ thể sáng tạo văn hóa

Khi sức mạnh mềm ngày càng được xem là một trong những thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia, báo chí đang khẳng định vai trò là một hạ tầng mềm quan trọng giúp chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Trong bối cảnh một video ngắn, một podcast hay một bộ dữ liệu số về di sản có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong thời gian ngắn, báo chí không còn đơn thuần là người kể chuyện về văn hóa. Cùng với sự phát triển của kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số, báo chí ngày càng tham gia sâu hơn vào quá trình kiến tạo sức mạnh mềm quốc gia thông qua việc bảo tồn, làm mới và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam.

Sự thay đổi này xuất phát từ những chuyển biến trong tư duy phát triển khi văn hóa được nhìn nhận là nguồn lực chiến lược cho tăng trưởng bền vững. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng các chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa đã đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Vũ, Tổng Biên tập Báo Văn hóa cho rằng điểm mới căn bản của tư duy phát triển hiện nay là đặt văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với kinh tế, công nghệ và thị trường. Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Vũ, công nghiệp văn hóa không chỉ là gia tăng số lượng sản phẩm văn hóa mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo, nơi công nghệ, vốn, quản trị và sáng tạo tương tác để tạo ra giá trị mới.

Trong hệ sinh thái đó, một tuyến bài về di sản, một bộ phim tài liệu ngắn, một podcast kể chuyện lịch sử hay một chiến dịch truyền thông về làng nghề truyền thống đều có thể góp phần chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm mang giá trị xã hội và kinh tế.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Toàn, Tổng Biên tập Báo Thanh Niên nhận định báo chí ngày nay chính là một chủ thể văn hóa. Việc gìn giữ di sản dân tộc và tiếp thu tinh hoa nhân loại không phải là hai nhiệm vụ đối lập mà cùng góp phần làm giàu thêm bản sắc Việt Nam trong tiến trình hội nhập.

Ở góc nhìn rộng hơn, nhà báo Lê Quang Đức, Thư ký Tòa soạn, Trưởng Ban Giải trí Znews cho rằng báo chí cần được nhìn nhận như một ngành công nghiệp văn hóa. Báo chí tạo ra các sản phẩm trí tuệ, cạnh tranh sự chú ý và góp phần hình thành những giá trị chung trong cộng đồng.

Theo nhà báo Lê Quang Đức, trong tương lai khi trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra khối lượng lớn nội dung, giá trị cốt lõi của báo chí chuyên nghiệp vẫn nằm ở khả năng kiểm chứng thông tin, trách nhiệm xã hội và độ tin cậy. Đây cũng là nền tảng để báo chí đóng góp vào việc xây dựng sức mạnh mềm quốc gia.

Trên thực tế, nhiều cơ quan báo chí hiện không chỉ sản xuất tin, bài truyền thống mà đang mở rộng sang các hệ sinh thái nội dung như podcast, phim tài liệu số, dữ liệu chuyên sâu, diễn đàn cộng đồng và các sản phẩm sở hữu trí tuệ. Đây là xu hướng phù hợp với sự phát triển của công nghiệp văn hóa trên thế giới.

Những chiến dịch truyền thông về tuyến Metro số 1, hoạt động của hệ thống bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh hay các đợt trưng bày bảo vật quốc gia thời gian gần đây là những ví dụ điển hình. Thông qua các tác phẩm báo chí đa phương tiện, video ngắn, infographic và nội dung trên mạng xã hội, nhiều không gian văn hóa đã được tiếp cận bằng ngôn ngữ hiện đại, trở thành điểm đến hấp dẫn đối với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Trong trường hợp này, báo chí không chỉ phản ánh sự kiện mà còn góp phần khơi gợi nhu cầu tiếp cận văn hóa, kết nối di sản với đời sống đương đại và từng bước chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực cho du lịch, giáo dục và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Lan tỏa giá trị văn hóa trong không gian số

Bên cạnh những cơ hội lớn, quá trình phát huy giá trị văn hóa trên môi trường số cũng đặt ra nhiều thách thức. Nguy cơ thương mại hóa, đơn giản hóa hoặc làm sai lệch các giá trị văn hóa luôn hiện hữu nếu thiếu định hướng phù hợp. Điều này khiến vai trò định hướng và dẫn dắt của báo chí trở nên quan trọng hơn.

Nếu trước đây sức mạnh mềm của một quốc gia chủ yếu được xây dựng thông qua ngoại giao văn hóa thì hiện nay không gian số đã trở thành mặt trận mới để lan tỏa giá trị và hình ảnh quốc gia. Hình ảnh đất nước, con người, lịch sử và bản sắc dân tộc không chỉ được lưu giữ trong các thiết chế văn hóa truyền thống mà còn được định hình trên các nền tảng truyền thông hiện đại.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, di sản hiện tồn tại đồng thời trong không gian vật lý và không gian truyền thông. Truyền thông không chỉ thực hiện chức năng quảng bá mà còn góp phần kiến tạo giá trị di sản, quyết định mức độ hiện diện và sức sống của di sản trong đời sống đương đại.

Sự phát triển của công nghệ đang mở ra nhiều phương thức mới để báo chí tham gia vào quá trình này. Ông Nguyễn Quốc Bình, Phó Tổng Giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh cho biết đơn vị đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phục dựng các tác phẩm cải lương kinh điển như “Tiếng trống Mê Linh”, tái hiện hình ảnh các nghệ sĩ tài danh, qua đó đưa ký ức văn hóa đến gần hơn với công chúng trẻ.

Theo ông Nguyễn Quốc Bình, đây không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà còn là quá trình số hóa và tái tạo ký ức văn hóa, chuyển hóa di sản thành tài sản số có khả năng tiếp tục tạo ra giá trị cho giáo dục, du lịch, điện ảnh và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội lan tỏa giá trị văn hóa là nguy cơ xuất hiện các sản phẩm phản văn hóa, thông tin sai lệch và sự xói mòn bản sắc trên môi trường mạng. Vì vậy, xây dựng một không gian văn hóa số lành mạnh đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Nhiều chuyên gia cho rằng truyền thông văn hóa trong thời đại số không còn chỉ thực hiện chức năng phổ biến thông tin mà đang trở thành không gian định hình các giá trị xã hội, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng và bản sắc văn hóa dân tộc.

Để các giá trị văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, việc xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ là yêu cầu tất yếu. Theo ông Lê Minh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, trong nền kinh tế tri thức và kinh tế số, bản quyền, tài sản trí tuệ và dữ liệu sáng tạo đang trở thành những yếu tố cốt lõi tạo nên năng lực cạnh tranh quốc gia.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng cần chuyển từ tư duy quản lý các lĩnh vực văn hóa riêng lẻ sang quản trị một hệ sinh thái sáng tạo có khả năng kết nối dữ liệu, công nghệ, các chủ thể sáng tạo và công chúng.

Trong hệ sinh thái đó, báo chí không chỉ là kênh truyền tải thông tin mà còn là cầu nối giữa chính sách và thực tiễn, giữa di sản với thị trường, giữa bản sắc dân tộc và công chúng toàn cầu. Mỗi tác phẩm báo chí về một di sản, một làng nghề hay một sáng tạo mới của người Việt đều có thể góp phần làm giàu hình ảnh quốc gia, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và lan tỏa các giá trị tích cực ra thế giới.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, điều tạo nên khác biệt của báo chí không chỉ là tốc độ đưa tin mà còn là khả năng tạo dựng niềm tin và kiến tạo các giá trị chung cho xã hội. Khi mỗi tác phẩm báo chí trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa bản sắc dân tộc và công chúng toàn cầu, báo chí cũng đang góp phần bồi đắp sức mạnh mềm Việt Nam và tạo thêm nguồn lực cho phát triển đất nước.