Bảo tồn, phát triển, khai thác giá trị các nguồn gen sinh vật tại Hải Phòng: Sớm xây dựng “ngân hàng” gen quý

Cán bộ Sở KHCN khảo sát tại cơ sở bảo tồn và khai thác hoa hồng cổ tại xã Hồng Thái (huyện An Dương)

Nhiều nguồn gen quý hiếm giảm dần, nguy cấp

Theo Giám đốc Trung tâm Phát triển khoa học công nghệ (KHCN) và Đổi mới sáng tạo (Sở KHCN) Nguyễn Đình Vinh, hiện nay, hơn 260 nguồn gen thực vật, động vật, thủy sản, vi sinh vật và nấm đang được bảo tồn, lưu giữ tại Trung tâm Tài nguyên thực vật, Trung tâm Phát triển KHCN và Đổi mới sáng tạo, Trung tâm quốc gia giống hải sản miền Bắc (Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 1), Vườn quốc gia Cát Bà, Viện Nghiên cứu hải sản, Viện Tài nguyên và Môi trường biển... Tuy nhiên, một số giống cây đặc sản nổi tiếng của Hải Phòng như: bưởi Lâm Động (huyện Thủy Nguyên), cam Đồng Dụ (huyện An Dương), quýt Gia Luận (huyện Cát Hải)… đang bị thu hẹp đáng kể diện tích trồng, đứng trước nguy cơ mai một nguồn gen. Do đó, bên cạnh việc bảo tồn, lưu giữ nguồn gen quý, đòi hỏi cơ quan chức năng, chính quyền địa phương đẩy mạnh ứng dụng KHCN để phục tráng, khai thác, xây dựng các mô hình trồng trọt, chăn nuôi với thương hiệu đặc sản vùng miền Hải Phòng, mang lại giá trị kinh tế cao.

Ngoài ra, thành phố có 20 tiểu hệ sinh thái thuộc 3 nhóm: trên cạn, thủy vực nội địa và hệ sinh thái thủy vực biển, đảo ven bờ, với số lượng 6.177 loài sinh vật. Tuy nhiên, với tốc độ đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số, hệ sinh thái đang bị khai thác quá mức dẫn tới suy giảm đa dạng sinh học. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu dẫn đến mất cân bằng sinh thái, ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo tồn đa dạng sinh học, làm cạn kiệt các nguồn gen quý. Do đó, cần có những nghiên cứu chuyên sâu để bảo tồn và phát triển đối với 85 loài động thực vật quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh mục các loài có nguy cơ bị đe dọa của tổ chức Bảo tồn quốc tế IUCN (2011); 25 loài động, thực vật đặc hữu có giá trị kinh tế cao tại Hải Phòng.

Phát huy giá trị nguồn gen quý    

Xuất phát từ yêu cầu thực tế và nguy cơ giảm dần các loài động vật, thực vật, thành phố phê duyệt Đề án khung bảo tồn, khai thác và phát triển nguồn gen thành phố giai đoạn 2021-2025. Theo đó, giai đoạn 2021-2025, thành phố xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin quỹ gen; bảo tồn và lưu giữ các nguồn gen đã có và nguồn bổ sung; thu thập, bổ sung 17 đối tượng nguồn gen (15 nguồn thực vật: nếp cái hoa vàng Hải Phòng, nếp xoắn Hải Phòng, hồng cổ Hải Phòng, lan hài đốm, cam Đồng Dụ, bưởi Lâm Động, cà chua múi Hải Phòng, dưa chuột Kỳ Sơn, ba gạc lá to, ba gạc vòng, xương cá, hoàng đằng, kim tuyến đá vôi, củ gió, lõi tiền và 2 nguồn động vật: ong nội, tu hài)…; phục tráng một số nguồn gen lúa đặc sản, quý hiếm của Hải Phòng; bảo tồn, khai thác và phát triển nguồn gen cây có múi, cây dược liệu, hoa hải đường Đặng Cương, ong nội, cá song chấm đỏ…

Trưởng Phòng Khoa học và hợp tác quốc tế (Vườn quốc gia Cát Bà) Vũ Hồng Vân cho biết, Vườn đã và đang thực hiện một số nhiệm vụ KHCN nghiên cứu, nhân giống trồng thử nghiệm một số loài cây thuốc. Riêng với cây củ gió, lõi tiền, thời gian tới, đơn vị tiếp tục đề xuất nghiên cứu kỹ thuật nhân giống, trồng thử nghiệm, là cơ sở để xây dựng các phương án bảo tồn cụ thể, đồng thời hướng tới khai thác bền vững, cung cấp dược liệu bào chế các sản phẩm thuốc chữa bệnh. Cũng theo ông Nguyễn Đình Vinh, Giám đốc Trung tâm Phát triển KHCN và Đổi mới sáng tạo, những năm gần đây, Trung tâm thực hiện bảo tồn và lưu giữ an toàn nguồn gen cam Đồng Dụ, bưởi Lâm Động, quýt Gia Luận. Trên cơ sở nghiên cứu khoa học, Trung tâm xây dựng các mô hình trồng, tiến tới khai thác trồng đại trà ở các địa phương, gây dựng thương hiệu đặc sản, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả cao đề án,  trung tâm đề xuất thành phố triển khai dự án nâng cấp cơ sở hạ tầng, trang thiết bị kỹ thuật cơ sở bảo tồn lưu giữ nguồn gen của thành phố, trong mạng lưới quỹ gen quốc gia, đáp ứng các yêu cầu về bảo tồn lưu giữ nguồn gen. Từ đó, từng bước xây dựng “ngân hàng” gen sinh vật của thành phố.

Cũng theo kết quả điều tra, khảo sát thực tế của Sở KHCN thành phố, Hải Phòng có 224 nguồn gen sinh vật nguy cấp, quý hiếm, có giá trị cao, trong đó, 164 nguồn gen thực vật (lúa, hoa, rau màu và dược liệu); 2 nguồn gen động vật (gà Liên Minh; ong nội Cát Bà); 15 nguồn gen thủy sản (Bào ngư chín lỗ, cá Song chanh, cá Song chấm đỏ, cá Song vua, Trai bàn mai, Trai ngọc nữ...). Đơn cử, theo báo cáo của Vườn quốc gia Cát Bà, cây củ gió, cây lõi tiền đều là những cây dược liệu quý, chữa bệnh. Song, do nạn phá rừng, bị khai thác liên tục trong nhiều năm nên hiện loại cây này giảm mạnh về trữ lượng, cây tái sinh hạn chế. Cây củ gió hiếm gặp, được phân hạng sắp nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007./.