Bức phù điêu kể chuyện Cách mạng Tháng Tám ở đình Phú Lộc

Dấu tích những ngày Cách mạng Tháng Tám

Đình Phú Lộc nằm ở thôn Phú Lộc, xã Tuệ Tĩnh là một công trình kiến trúc có quy mô lớn, trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của người dân địa phương. Ngôi đình thờ Thành hoàng Khánh phu nhân, tục gọi là Càn Hải Dư Linh.

Theo tư liệu còn lưu giữ, đình được dựng từ lâu và mang nhiều dấu tích kiến trúc, lịch sử qua các thời kỳ. Ngôi tiền tế hiện còn khá nguyên vẹn với những đường nét đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn.

Nhưng nếu chỉ nhìn đình Phú Lộc như một di tích kiến trúc, sẽ khó hình dung hết vai trò của nơi này trong những ngày Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Trước thời điểm Tổng khởi nghĩa, đình đã trở thành một địa điểm quan trọng của phong trào cách mạng tại địa phương.

Từ đầu những năm 1940, cán bộ cách mạng bí mật thường xuyên qua lại Phú Lộc để gây dựng phong trào. Năm 1944, sau khi vượt khỏi nhà tù của thực dân, đồng chí Nguyễn Gia Tám (tức Quý Hùng) tổ chức một nhóm thanh niên học võ, luyện tập bí mật tại sân đình. Từ nhóm này, lực lượng tự vệ cách mạng từng bước được hình thành.

Đình Phú Lộc sau đó được Ban cán sự Việt Minh huyện Cẩm Giàng chọn làm an toàn khu. Đây là nơi cán bộ, tự vệ hội họp, luyện tập và bàn bạc công việc, đồng thời trở thành một đầu mối quan trọng của phong trào cách mạng ở khu vực đông bắc huyện.

Tháng 3/1945, khi nạn đói diễn ra nghiêm trọng, đình còn là nơi hoạt động của Hội Cứu tế đỏ. Tiền, gạo được vận động từ các nhà hảo tâm để nấu cơm, phát cho những người đói. Từ những hoạt động cứu tế, phong trào cách mạng tiếp tục tạo dựng niềm tin trong nhân dân.

Tháng 6/1945, lực lượng tự vệ Phú Lộc dưới sự chỉ huy của đồng chí Nguyễn Gia Tám đã tước được 6 khẩu súng trường của lính đôn thuế, sau đó chuyển số vũ khí này lên chiến khu Đông Triều.

Những hoạt động ấy tạo nền tảng để Phú Lộc trở thành một trong những điểm tập trung lực lượng cách mạng trước ngày Tổng khởi nghĩa.

Sáng 17/8/1945, lực lượng tự vệ và nhân dân Phú Lộc cùng các xã lân cận tập trung tại sân đình dưới sự chỉ huy của đồng chí Nguyễn Gia Tám, tiến về huyện Cẩm Giàng, tịch thu vũ khí, sổ sách, triện bạ và tuyên bố xóa bỏ chính quyền cũ, thành lập Ủy ban cách mạng lâm thời. Ngày 17/8/1945 vì thế trở thành dấu mốc đặc biệt trong lịch sử Phú Lộc.

Chiều 20/8, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại đình. Đại diện Việt Minh tuyên bố xóa bỏ chính quyền cũ, thành lập chính quyền cách mạng và công bố những chính sách của Mặt trận Việt Minh. Sau đó, đình Phú Lộc tiếp tục là nơi tổ chức mít tinh chào mừng Quốc khánh 2/9/1945 và bầu Quốc hội khóa đầu tiên vào tháng 1/1946.

Trong kháng chiến chống Pháp, nhân dân nhiều lần có mặt tại đình tiễn người thân lên đường nhập ngũ. Những năm 1953 - 1954, sàn đình được tháo dỡ một phần để làm hầm hào phục vụ chiến đấu. Trong kháng chiến chống Mỹ, đình tiếp tục là nơi những lớp thanh niên Phú Lộc tập trung trước khi lên đường nhập ngũ.

Năm 2001, đình Phú Lộc được xếp hạng di tích cấp quốc gia.

Bức phù điêu lưu giữ ký ức cách mạng

Những câu chuyện ấy được kể lại sinh động hơn qua bức phù điêu đặt tại sân đình.

Theo ông Hoàng Văn May, Trưởng ban Khánh tiết đình Phú Lộc, năm 2015, Ban Khánh tiết đặt vấn đề với lãnh đạo địa phương xây dựng một bức phù điêu để ghi lại dấu mốc ngày 17/8/1945 và hình ảnh làng Phú Lộc xưa, qua đó giúp các thế hệ sau hiểu hơn về lịch sử của đình và quê hương.

Bức phù điêu có kích thước 9,2 m x 4 m, được thực hiện năm 2015 bởi những người thợ làng nghề gốm Phù Lãng và được nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Đại tướng Phạm Văn Trà duyệt.

Thoạt nhìn, người xem bắt gặp một làng quê Việt Nam thân thuộc với cây đa, dòng sông, cây cầu, đình làng và hai cổng làng. Những hình ảnh bình dị ấy tạo nên phần nền cho câu chuyện lịch sử. Trên đó là hình ảnh đội dân quân tự vệ cùng nhân dân Phú Lộc trong ngày 17/8/1945.

Đồng chí Nguyễn Gia Tám dẫn đầu đoàn người tiến về huyện đường Cẩm Giàng. Phía sau là đồng chí Vũ Thiện Khái giương cao lá cờ đỏ sao vàng. Những nhân vật nòng cốt của cuộc khởi nghĩa cũng được ghi tên dưới bức phù điêu để lưu giữ ký ức về những người trực tiếp tham gia sự kiện.

Dòng chữ dưới phù điêu kể rõ thời điểm, lực lượng và diễn biến chính của cuộc khởi nghĩa để người xem dễ quan sát, dễ ghi nhớ.

Bức phù điêu không tách câu chuyện cách mạng khỏi đời sống làng quê. Đình, cây đa, giếng nước, dòng sông, cầu và cổng làng cùng xuất hiện với hình ảnh đoàn người cầm cờ tiến về huyện đường.

Hôm nay, đứng trước bức phù điêu trong sân đình, người xem có thể nhìn lại lịch sử bằng những hình ảnh cụ thể. Đó là câu chuyện về một ngôi làng có truyền thống yêu nước, có những người dân đã đứng lên trong thời khắc quyết định và ngôi đình từng trở thành điểm tựa của phong trào cách mạng. Qua đó, câu chuyện về những ngày Cách mạng Tháng Tám ở Phú Lộc được lưu giữ và kể tiếp cho thế hệ sau.