Bộ sưu tập súng thần công tại Bảo tàng Hải Phòng là chứng nhân lịch sử vô giá, thể hiện đỉnh cao nghệ thuật đúc kim khí và tư duy quân sự vượt thời đại của cha ông.
Trong không gian của Bảo tàng Hải Phòng ở số 11 Hồng Quang, 15 khẩu súng thần công đứng trầm mặc như những người vệ binh vượt thời gian. Ít ai biết rằng, bộ sưu tập độc đáo này từng gắn liền với vùng đất xứ Đông xưa (nay thuộc khu vực phía Tây Hải Phòng) và được phát hiện một cách hoàn toàn ngẫu nhiên qua các đợt đào xới, khai thác từ 3 địa điểm khác nhau.
Theo các tài liệu lưu trữ, vào năm 1996 và 1997, lần lượt 6 và 7 khẩu thần công đã được tìm thấy tại khu vực cầu Ghẽ trên tuyến Quốc lộ 5 thuộc huyện Cẩm Giàng cũ. Đến tháng 9/2001, trong lúc khai thác cát ven dòng sông Luộc thuộc xã Ninh Giang, người dân tiếp tục phát hiện thêm 1 khẩu. Khẩu còn lại được phát hiện tại phường Lê Đại Hành.
Căn cứ vào vị trí phát hiện và các thư tịch cổ, các nhà nghiên cứu nhận định đây chính là hệ thống vũ khí chiến lược mà quân và dân ta xưa kia đã dùng để bảo vệ thành Mao Điền (lỵ sở tỉnh thời Nguyễn), thủ phủ Ninh Giang cùng các vùng phụ cận. Khi thành thất thủ trước sức tấn công nguy hiểm của kẻ thù, để tránh vũ khí rơi vào tay đối phương, số súng này đã được cất giấu hoặc tiêu hủy dưới lòng đất và đáy sông.
Trao đổi về giá trị kỹ thuật và bối cảnh lịch sử của bộ sưu tập này, ông Tăng Bá Hoành, Nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hải Dương (nay là Bảo tàng Hải Phòng) cho biết: “Súng thần công thời Nguyễn ở vùng đất này không chỉ thể hiện bước phát triển vượt bậc của nghề đúc kim khí truyền thống, mà còn chứng minh sự tiếp thu có chọn lọc tri thức quân sự phương Tây. Cha ông ta đã cải tiến kích thước và cấu trúc nòng súng để phù hợp với địa hình sông nước, ven biển của vùng đất phía Tây Hải Phòng, tạo nên một vũ khí vừa uy lực vừa linh hoạt trong tác chiến”.
Quan sát kỹ bộ sưu tập, dễ dàng nhận thấy sự đa dạng phong phú về kiểu dáng lẫn kích thước. Khẩu lớn nhất có chiều dài lên tới 2,7 m với đường kính miệng 21 cm, mang dáng vóc uy nghi của loại pháo hạng nặng dùng để thủ thành. Trong khi đó, khẩu nhỏ nhất chỉ dài 84 cm, đường kính miệng 8,5 cm, nhỏ gọn và cơ động. Về tạo hình, súng mang dạng hình trụ tròn, thu nhỏ dần về phía miệng. Trên thân súng, các thợ đúc tài hoa đã khéo léo đúc các đường đai nổi vừa giúp gia cố độ chịu lực khi kích nổ thuốc súng, vừa tạo nên vẻ đẹp đăng đối, nghiêm cẩn. Đặc biệt, trên thân khẩu pháo phát hiện ở cầu Ghẽ còn khắc rõ hàng chữ Hán: “Minh Mệnh tam thập niên tạo”.
Sự kết hợp tinh xảo giữa công năng chiến đấu và tư duy thẩm mỹ này đã biến mỗi khẩu súng thành một tác phẩm nghệ thuật đúc kim khí nguyên khối. Kết quả giám định bước đầu cho thấy bộ sưu tập có niên đại trải dài từ thời Hậu Lê (thế kỷ XVIII) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX) - chứng minh một sự nối tiếp liên tục trong công nghệ chế tạo vũ khí phòng thủ của người Việt.
Trải qua hàng thế kỷ nằm sâu trong lòng đất và lòng sông, chịu sự tác động khắc nghiệt của thời gian và chiến tranh, những khẩu súng thần công khi đưa về Bảo tàng Hải Phòng vẫn giữ nguyên vẹn nét dũng mãnh, phong sương. Mỗi vết hằn thời gian trên thân súng như đang thì thầm kể lại câu chuyện về lòng quả cảm và tinh thần tự cường của dân tộc trong những ngày đầu chống thực dân Pháp xâm lược.
Không dừng lại ở giá trị lịch sử quân sự, bộ sưu tập pháo cổ này hiện nay đang đóng vai trò là chiếc cầu nối cảm xúc giữa thế hệ hôm nay với quá khứ kiêu hùng của tiền nhân. Sự đa dạng về chủng loại: từ pháo đặt cố định trên thành lũy đến pháo dã chiến lắp trên thuyền chiến, cho thấy một tư duy quốc phòng bài bản, chủ động ứng phó với mọi nguy cơ xâm lược từ cõi Bắc đến miền biển.
Hiện mỗi khẩu súng thần công là một trang sử bằng kim loại. Bảo tàng Hải Phòng không chỉ bảo tồn như những cổ vật quý hiếm mà còn nỗ lực biến từng khẩu súng thành những "người kể chuyện"'. Thông qua các hoạt động trưng bày chuyên đề và ứng dụng công nghệ tương tác, bảo tàng đang khơi dậy niềm tự hào dân tộc, giúp thế hệ trẻ hiểu rằng đằng sau lớp kim loại ấy là trí tuệ, mồ hôi và xương máu của biết bao thế hệ đi trước.
THU HƯƠNG
