Còn mãi lời Bác dặn ở Côn Sơn

Dấu chân Người giữa miền di sản

Theo tư liệu ghi chép tại chùa Côn Sơn và Lịch sử Đảng bộ tỉnh Hải Dương (cũ), ngày 15/2/1965, trong lần cuối cùng về thăm Hải Phòng, sau khi thăm Hồng Thái (Ninh Giang), Nam Chính (Nam Sách), Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Côn Sơn. Khi ấy, Người đã 75 tuổi. Ở Côn Sơn, Người lên chùa dâng hương, thăm Tổ đường, tìm hiểu những dấu tích gắn với Nguyễn Trãi và Thiền phái Trúc Lâm. Người đọc tấm bia “Côn Sơn Tư Phúc tự bi”, vừa dịch, vừa giảng giải cho những người cùng đi về nội dung và giá trị của văn bia.

Sau khi thăm chùa, Bác đi trong núi rừng Côn Sơn, nghỉ chân ở Thạch Bàn, thăm suối, trò chuyện với nhân dân và nhà sư. Trong ký ức về chuyến thăm ấy, lời căn dặn của Người trở thành điều được nhắc lại nhiều nhất: “Cán bộ và nhân dân phải bảo vệ tốt di tích lịch sử, trồng nhiều cây để Côn Sơn trở thành tùng lâm đẹp đẽ”.

Lời dặn ấy ngắn gọn nhưng hàm chứa một quan niệm sâu sắc về bảo tồn di sản. Bảo vệ di tích không chỉ là giữ lại một ngôi chùa, một tấm bia hay một công trình cổ. Đó còn là bảo vệ cảnh quan, gìn giữ không gian văn hóa và tạo dựng môi trường để những giá trị lịch sử tiếp tục được truyền lại.

Theo ông Nguyễn Văn Cường, Phó Trưởng ban Quản lý Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Côn Sơn rất đậm nét. Những hình ảnh, tư liệu về chuyến thăm, đặc biệt là hình ảnh Bác đọc bia Côn Sơn và ghi lưu bút tại di tích, trở thành những tư liệu quý đối với công tác giáo dục truyền thống hôm nay. “Bác đã để lại nhiều kỷ niệm, dấu ấn và bài học về bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Hình ảnh Bác đọc bia Côn Sơn trở thành biểu tượng của sự trân trọng giá trị văn hóa dân tộc”, ông Nguyễn Văn Cường cho biết.

Nhìn từ hiện tại, chuyến thăm Côn Sơn của Bác còn có một ý nghĩa đặc biệt. Người tìm về Nguyễn Trãi - một danh nhân từng dành trọn tâm huyết cho đất nước, văn hóa và con người Việt Nam. Đó là sự gặp gỡ giữa những giá trị của quá khứ và nhiệm vụ của hiện tại; giữa truyền thống dân tộc và khát vọng xây dựng tương lai.

Hơn nửa thế kỷ sau, ý nghĩa ấy càng trở nên rõ nét khi Côn Sơn - Kiếp Bạc được đặt trong không gian Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới.

Giữ hồn xưa, mở không gian mới cho di sản

UNESCO ghi danh không phải là điểm kết thúc của hành trình bảo tồn. Trái lại, đó là điểm khởi đầu cho những yêu cầu cao hơn về bảo vệ tính xác thực, tính toàn vẹn, quản lý và phát huy giá trị di sản. Với Côn Sơn - Kiếp Bạc, yêu cầu ấy càng đặt ra rõ ràng.

Thực hiện lời Bác dặn, những năm qua, công tác bảo tồn, tu bổ, tôn tạo di tích được thành phố và ngành văn hóa quan tâm. Thành phố Hải Phòng xác định việc đầu tư cho Côn Sơn - Kiếp Bạc phải đi cùng yêu cầu bảo tồn chuẩn mực, bảo đảm tính thiêng và sự hài hòa với cảnh quan tự nhiên.

Đó cũng chính là cách cụ thể hóa lời Bác về một Côn Sơn xanh, đẹp. Cảnh quan không phải phần phụ của di tích mà là một thành tố tạo nên giá trị của di sản. Những cánh rừng, hàng cây, dòng suối, những lối đi giữa núi rừng... cùng với chùa Côn Sơn và hệ thống di tích tạo nên một chỉnh thể văn hóa - cảnh quan đặc biệt.

Từ nhận thức đó, Ban Quản lý Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc từng bước đổi mới phương thức phát huy giá trị di sản. Công tác thuyết minh, giáo dục di sản được chú trọng; các chương trình trải nghiệm, hoạt động văn hóa, lễ hội, trình diễn nghệ thuật truyền thống, giới thiệu làng nghề, sản phẩm OCOP... được đưa vào không gian di sản.

Theo ông Nguyễn Văn Cường, việc phát huy giá trị di tích hiện nay được triển khai đồng thời trên nhiều phương diện, từ cải tạo, nâng cấp các hạng mục, phục vụ khách tham quan đến tổ chức hoạt động trải nghiệm và giáo dục giá trị di sản cho cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ.

“Điều quan trọng là làm cho người dân và du khách hiểu được giá trị của di tích. Khi hiểu, sẽ yêu; khi yêu thì sẽ có ý thức gìn giữ. Bảo tồn vì thế không chỉ là việc của ban quản lý mà phải trở thành trách nhiệm chung của cộng đồng”, ông Cường chia sẻ.

Hơn 60 năm trước, Bác Hồ đến Côn Sơn trong một buổi chiều lịch sử. Người đọc bia, thăm chùa, đi giữa núi rừng, trò chuyện với nhân dân rồi để lại lời căn dặn về bảo vệ di tích, trồng cây, làm cho Côn Sơn trở thành một “tùng lâm đẹp đẽ”. Hôm nay, dưới những tán cây xanh, giữa tiếng suối Côn Sơn và mái chùa cổ, lời Bác như hiện diện trong từng hàng cây được chăm sóc, từng viên ngói được gìn giữ, từng câu chuyện lịch sử được kể lại, từng lễ hội được trao truyền và từng bước chân của những người trẻ tìm về với di sản.