(HPĐT)- Công nghệ lượng tử đang được xem là công nghệ tương lai, có thể định hình lại cục diện cạnh tranh toàn cầu với khả năng vượt qua những giới hạn của các công nghệ hiện tại. Nhiều chuyên gia nhận định, cuộc đua phát triển công nghệ lượng tử đang đi theo xu hướng hợp tác và cạnh tranh đa tầng nấc giữa các quốc gia, các tập đoàn công nghệ, công ty khởi nghiệp,… được hỗ trợ bởi chính phủ.
Cuộc cách mạng lượng tử thứ hai
Để ghi nhận tầm quan trọng và ảnh hưởng to lớn của khoa học và công nghệ lượng tử, Liên hợp quốc chính thức tuyên bố năm 2025 là Năm Quốc tế về khoa học và công nghệ lượng tử. Đây là bước đi có ý nghĩa lớn trong thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng công nghệ lượng tử trên phạm vi toàn cầu.
Việc chọn năm 2025 có ý nghĩa đặc biệt, vừa là dịp kỷ niệm 100 năm phát triển, vừa đánh dấu giai đoạn chuyển mình quan trọng của ngành này. Nếu như 100 năm trước, công nghệ lượng tử chỉ tồn tại trong các phòng thí nghiệm và lý thuyết khoa học, thì nay công nghệ lượng tử đã bước vào đời sống thực tế với những ứng dụng cụ thể.
Dẫn đầu cuộc đua công nghệ lượng tử hiện nay chính là Mỹ và Trung Quốc. Trong đó, Mỹ tiên phong thể chế hóa phát triển lượng tử thông qua Đạo luật Sáng kiến lượng tử quốc gia (2018). Washington xác định công nghệ lượng tử sẽ là “cấu phần thiết yếu của chính sách đối ngoại Mỹ” trong thập niên tới. Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh sớm nhìn nhận công nghệ lượng tử như trụ cột chiến lược quốc gia và công cụ nâng cao ảnh hưởng quốc tế. Từ năm 2017, Trung Quốc đã thành lập viện nghiên cứu lượng tử có quy mô lớn nhất thế giới và đưa lĩnh vực này vào trọng tâm quy hoạch phát triển quốc gia. Theo nghiên cứu của công ty tư vấn quản trị toàn cầu Mc Kinsey, cho đến năm 2023, với tổng mức đầu tư về công nghệ lượng tử của Trung Quốc lên tới 15 tỷ USD, vượt xa con số 3,8 tỷ USD của Mỹ, Trung Quốc đang dẫn đầu trong lĩnh vực truyền thông lượng tử, nổi bật là dự án vệ tinh “Mặc Tử”.
Các xu hướng ngoại giao lượng tử
Trong bối cảnh công nghệ lượng tử đang là một trong những nhân tố quan trọng có thể thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu, chính sách đối ngoại của các nước không thể bỏ qua mục tiêu cạnh tranh thu hút nguồn lực lượng tử. Dựa trên tiềm năng khác nhau, các nhóm quốc gia đang theo đuổi những cách tiếp cận riêng biệt, tạo nên ba xu hướng ngoại giao lượng tử.
Trước hết phải nói đến là xu hướng ngoại giao nhằm kiểm soát công nghệ và giành vị thế dẫn đầu. Cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ lượng tử không chỉ giới hạn trong đầu tư và nghiên cứu, mà đang mở rộng sang lĩnh vực ngoại giao kiểm soát công nghệ. Washington áp dụng nhiều biện pháp kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt đối với thiết bị, phần mềm và nhân lực liên quan đến lượng tử. Ở chiều ngược lại, Bắc Kinh sử dụng đòn bẩy tài nguyên chiến lược để phản ứng, nhất là việc kiểm soát xuất khẩu đất hiếm - nguyên liệu đầu vào quan trọng trong sản xuất thiết bị lượng tử.
Tiếp theo là xu hướng ngoại giao chuyên biệt và kiến tạo luật chơi về lượng tử của nhóm các quốc gia công nghệ tầm trung. Trong đó, Nhật Bản đang tập trung vào việc phát triển các hệ thống cảm biến lượng tử siêu nhạy, đồng thời đề xuất các nguyên tắc bảo mật dữ liệu lượng tử trong hợp tác đa phương. Canada định vị là trung tâm nghiên cứu thuật toán lượng tử và đào tạo nhân lực chuyên ngành, đồng thời khởi xướng các sáng kiến về “đạo đức lượng tử” trong khuôn khổ G7. Anh theo đuổi mục tiêu trở thành cửa ngõ tài chính lượng tử toàn cầu thông qua phát triển các giao thức bảo mật ngân hàng lượng tử và thiết lập khung pháp lý cho các dịch vụ mật mã lượng tử. Australia tận dụng lợi thế về mạng lưới viễn thông để xây dựng hạ tầng truyền thông lượng tử xuyên Thái Bình Dương.
Sau cùng là xu hướng ngoại giao thu hút nguồn lực công nghệ lượng tử của nhóm các quốc gia đang phát triển. Trong đó, Ấn Độ triển khai Chương trình công nghệ lượng tử quốc gia, đồng thời ký kết nhiều thỏa thuận hợp tác với Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và Australia. Tại Đông Nam Á, Thái Lan, Malaysia và Việt Nam đều nêu bật những thông điệp ngoại giao chào đón và dành các chính sách ưu đãi dành cho các nhà đầu tư về công nghệ, bao gồm lượng tử.
Như nhà vật lý nổi tiếng Niels Bohr (1885 - 1962) từng nói: “Dự đoán rất khó khăn, đặc biệt là về tương lai, nhưng một điều chắc chắn là công nghệ lượng tử sẽ thay đổi thế giới”. Cùng quan điểm này, nhiều chuyên gia nhận định, cuộc cách mạng về công nghệ lượng tử đã và đang trở thành xu thế trên toàn cầu. Những quốc gia có tầm nhìn xa và hành động quyết đoán sẽ là người chiến thắng trong cuộc đua công nghệ lượng tử.
PHẠM THUẬN (tổng hợp)
