Dấu thiêng Phật hoàng trên đất Hải Phòng

Từ Bạch Đằng Giang đến Yên Tử - Côn Sơn

Hơn 700 năm trước, vua Trần Nhân Tông 2 lần cùng quân dân Đại Việt đánh tan quân Nguyên Mông xâm lược. Trận thủy chiến Bạch Đằng năm 1288 mãi mãi ghi dấu chiến công hiển hách của một vị vua anh minh, biết khơi dậy sức mạnh của toàn dân tộc. Nhưng điều làm nên sự vĩ đại đặc biệt ở ông không chỉ nằm ở ngai vàng hay những chiến công oanh liệt, mà ở quyết định từ bỏ quyền lực đỉnh cao để tìm đường giải thoát tâm thức, khai sáng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - dòng thiền mang đậm bản sắc Việt.

Trong không gian văn hóa - địa lý mới của Hải Phòng, mối liên kết tâm linh giữa vùng đất cửa biển và dãy núi linh thiêng phía tây Hải Phòng trở nên vô cùng gắn bó. Dấu chân của ông không chỉ dừng lại ở đỉnh Yên Tử hay mây ngàn Ngọa Vân, mà từng in đậm trên vùng đất Côn Sơn - Kiếp Bạc, chùa Thanh Mai, Sùng Nghiêm, Minh Khánh, Bạch Hào, Đống Cao, Cửu Phẩm, Đại Từ, Khâm Thiên… cũng như hàng loạt các tự viện ven dòng sông Bạch Đằng.

Trên mảnh đất Hải Dương xưa (Tây Hải Phòng nay), dấu chân hoằng pháp của Trần Nhân Tông đặc biệt in đậm tại chốn tổ Côn Sơn và Thanh Hà - nơi ông từng dừng chân thuyết pháp, dựng chùa, mở rộng thiền môn. Tiếp nối dòng chảy tâm linh ấy về phía vùng duyên hải Hải Phòng, tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm hòa quyện sâu sắc với tinh thần thượng võ của chiến thắng Bạch Đằng lịch sử.

Ông đã cho xây dựng và tôn tạo nhiều ngôi chùa ven sông, biến vùng đất cửa biển không chỉ là phên dậu quân sự vững chắc mà còn là chốn bình yên thanh tịnh để nuôi dưỡng đạo đức, lòng nhân ái và sự hòa hợp nhân tâm.

Hành trình ấy của Phật hoàng Trần Nhân Tông không đơn thuần là việc truyền giáo, mà là một cuộc "hoằng pháp độ sinh" gắn liền với đời sống nhân dân, lấy trí tuệ và từ bi để chữa lành những thương tổn sau chiến tranh, đặt nền móng bền vững cho nền văn hóa Phật giáo nhập thế đậm đà bản sắc Việt.

Hòa thượng Thích Thanh Vân, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo thành phố Hải Phòng chia sẻ Phật hoàng Trần Nhân Tông là sự kết tinh kỳ diệu giữa tinh thần Anh hùng dân tộc và Đạo hạnh Phật giáo. “Trên không gian đất Hải Phòng mở rộng, từ sông Bạch Đằng lịch sử tới núi rừng Côn Sơn, di sản ngài để lại không chỉ là những ngôi chùa cổ hay bia đá trầm mặc, mà là triết lý cư trần lạc đạo, tuy xuất gia tu hành nhưng vẫn có trách nhiệm với quốc gia dân tộc”.

Từ bãi cọc Bạch Đằng giang cuồn cuộn phù sa đến chốn tổ Côn Sơn, Thanh Mai ẩn mình giữa rừng mây, hình ảnh vị minh quân khoác áo nâu sồng đã đi vào tâm thức của cư dân vùng duyên hải, trở thành một biểu tượng tinh thần bất diệt.

Tư tưởng “cư trần lạc đạo” trong dòng chảy hiện đại

Đi qua những trầm tích lịch sử, tinh thần Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vẫn cuộn chảy miệt mài như dòng sông Luộc, sông Cấm ra biển lớn. Tư tưởng "nhập thế" của Thiền phái Trúc Lâm coi việc phụng sự xã hội, làm điều thiện lành cho dân tộc chính là con đường tu tập tốt nhất.

Điều này hợp nhất kỳ diệu với tính cách mạnh mẽ, bộc trực, phóng khoáng nhưng đầy nghĩa tình của con người đất Cảng - những người suốt nhiều thế hệ đã chung tay xây dựng vùng đất đầu sóng ngọn gió.

Trên mảnh đất Hải Phòng ngày nay vẫn còn vẹn nguyên những dấu tích thiêng liêng gắn liền với hành trình hoằng hóa của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Từ chốn tổ Côn Sơn - nơi ngài từng dựng am tu tập, thuyết pháp và mở rộng thiền môn; chùa Thanh Mai cổ kính trên đỉnh Phật Tích, nơi lưu giữ tinh hoa trí tuệ của Thiền phái Trúc Lâm qua hàng trăm năm; quần thể danh thắng Tràng Kênh, nơi đền thờ ngài tọa lạc uy nghiêm bên dòng sông Bạch Đằng cuồn cuộn sóng; hay chùa Tào Sơn, chùa Cao, di tích tháp Báo Thiên…

Những lễ hội truyền thống mùa xuân tại Côn Sơn - Kiếp Bạc đến các đại lễ tưởng niệm Phật hoàng tại các đại tùng lâm ven biển, ngọn lửa tri thức và lòng từ bi của ông luôn được thắp sáng. Mối quan hệ giữa đạo và đời chưa bao giờ tách rời.

Nghiên cứu về vai trò, tư tưởng của Phật hoàng Trần Nhân Tông với Phật giáo Trúc Lâm nói chung, văn hóa vùng Duyên hải Bắc Bộ nói riêng, ông Nguyễn Văn Cường, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc nhận định: "Trong lịch sử Việt Nam, tư tưởng của Trần Nhân Tông với Phật giáo Trúc Lâm là nhân tố đặc biệt kết nối tư duy trí tuệ về hệ tư tưởng chính trị, quân sự với sức mạnh văn hóa, tâm linh. Khi không gian địa lý Hải Phòng được mở rộng, quy tụ trọn vẹn cả vùng di sản văn hóa kiệt tác Chí Linh - Côn Sơn, Kiếp Bạc và trung tâm Bạch Đằng lịch sử, chúng ta mới thấy hết tầm vóc không gian văn hóa Trúc Lâm. Dấu thiêng của ngài trên mảnh đất này chính là nguồn tài nguyên văn hóa vô giá, tạo nên bản sắc độc đáo và sức mạnh nội sinh cho địa phương trong thời kỳ hội nhập”.

Những đêm trăng treo trên bến rừng lim, tiếng chuông chùa Thanh Mai ngân vang hòa cùng tiếng sóng biển Hải Phòng như lời nhắc nhở thế hệ hôm nay về cội nguồn dân tộc.