Đề thi Ngữ Văn cần đáp án thực sự mở để đánh giá đúng học sinh

Rõ nét hơn định hướng đổi mới

Sau khi hơn 1,2 triệu thí sinh hoàn thành Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đề thi môn Ngữ văn tiếp tục trở thành chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm. Đánh giá về đề thi năm nay, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng, Tổng chủ biên môn Ngữ văn bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, cho rằng đề thi bám sát Chương trình giáo dục phổ thông 2018 hơn so với năm 2025, đồng thời thể hiện rõ nét hơn định hướng đổi mới trong đánh giá kết quả học tập của học sinh. Độ khó cũng được nâng lên nhằm bảo đảm tốt hơn yêu cầu phân hóa.

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng, cấu trúc đề thi cơ bản tương tự năm 2025, chỉ thay đổi vị trí ngữ liệu của phần Đọc hiểu và phần Viết. Nếu năm trước phần Đọc hiểu sử dụng văn bản văn học và phần Viết là bài văn nghị luận xã hội thì năm nay phần Đọc hiểu sử dụng văn bản nghị luận xã hội, còn phần Viết là bài văn nghị luận văn học.

Đề thi tiếp tục thể hiện nỗ lực khắc phục tình trạng dạy học theo “văn mẫu”, đòi hỏi học sinh không chỉ có năng lực đọc, viết mà còn phải có khả năng tư duy và hiểu biết về những vấn đề lớn của đất nước và thời đại. Nhóm ra đề đã đưa hơi thở của quá trình toàn cầu hóa vào đề thi, góp phần tạo hứng thú, thay đổi nhận thức và khơi gợi khát vọng trong thế hệ trẻ.

Mặc dù có ý kiến cho rằng đề thi “thiếu chất văn”, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng cho rằng chương trình mới không còn quá thiên về văn chương như trước mà hướng tới việc giúp học sinh đọc, viết, nói và nghe nhiều kiểu loại văn bản khác nhau để đáp ứng nhu cầu học tập, lao động và cuộc sống sau khi tốt nghiệp phổ thông. Với một kỳ thi quốc gia, việc đề thi có tính phân hóa và khiến một bộ phận thí sinh cảm thấy khó là điều bình thường.

Một điểm được đánh giá cao là nội dung phần Đọc hiểu mang tính thời sự rõ nét. Việc sử dụng văn bản “Code và Cát” của tác giả Phan Tuấn xuất bản trong năm 2026 cùng câu hỏi liên quan đến trí tuệ nhân tạo cho thấy đề thi hướng trực tiếp tới những vấn đề đang được xã hội quan tâm.

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng, cách tiếp cận này phù hợp với bối cảnh đất nước đang triển khai các nghị quyết quan trọng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia cũng như đổi mới giáo dục và đào tạo.

Ông cũng đặc biệt chú ý tới câu hỏi tiếng Việt trong phần Đọc hiểu. Thay vì yêu cầu nhận diện biện pháp tu từ như năm 2025, đề thi năm nay yêu cầu học sinh giải thích nghĩa của các từ và cụm từ trong ngữ cảnh. Theo ông, đây là cách đặt câu hỏi phù hợp với yêu cầu phát triển kỹ năng đọc hiểu, buộc học sinh phải đọc kỹ văn bản và giúp giáo viên chú trọng hơn tới việc mở rộng vốn từ cho người học.

Cần đáp án mở

Một trong những nội dung thu hút nhiều ý kiến là câu nghị luận xã hội yêu cầu thí sinh trả lời câu hỏi: “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”. Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng, đây là phần cần được rút kinh nghiệm nhiều nhất trong đề thi năm nay.

Ông cho rằng cách sử dụng cụm từ “những phát minh công nghệ” khi nhắc tới Steve Jobs, Mark Zuckerberg và Elon Musk có thể tạo ra sự mơ hồ về khái niệm “nhà phát minh” và “nhà đổi mới sáng tạo, doanh nhân công nghệ”. Bên cạnh đó, việc câu dẫn nêu ba nhân vật nhưng câu hỏi chỉ sử dụng Steve Jobs cũng là một điểm chưa thật chặt chẽ về mặt diễn đạt.

Tuy nhiên, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng cho rằng không nên nhìn nhận đây là một lỗi quá nghiêm trọng. Theo ông, yêu cầu của đề chỉ dừng ở đoạn văn khoảng 200 chữ nên khoảng cách lợi thế giữa những thí sinh biết và không biết nhiều về Steve Jobs là không lớn. Trong quá trình chấm thi, trọng tâm vẫn là khả năng triển khai ý, lập luận, diễn đạt và tổ chức đoạn văn của học sinh.

Ông nhấn mạnh cụm từ “Steve Jobs Việt Nam” cần được hiểu như một ẩn dụ về khát vọng chinh phục các đỉnh cao công nghệ hiện đại, thay vì hiểu theo nghĩa Việt Nam cần có những doanh nhân công nghệ giống hệt Steve Jobs. Điều quan trọng nhất là đáp án phải thực sự mở để đánh giá đúng năng lực của thí sinh.

Đối với câu nghị luận văn học yêu cầu phân tích bài thơ “Những chiếc lá” của nhà thơ Nguyễn Đình Thi, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng đánh giá đây là lựa chọn khá bất ngờ, góp phần hạn chế tình trạng học tủ. Dù đây là yêu cầu tương đối khó trong điều kiện thời gian làm bài có hạn, nhưng học sinh đã được làm quen với dạng đề phân tích tác phẩm mới trong những năm gần đây nên một học sinh có học lực trung bình vẫn có khả năng đạt mức điểm trung bình.

Theo ông, với các đề thi mở, việc chấm thi cần dựa trên hệ thống tiêu chí đánh giá thay vì cách đếm ý truyền thống. Giám khảo cần xem xét khả năng hiểu đúng vấn đề nghị luận, xây dựng hệ thống luận điểm, lập luận, dẫn chứng và diễn đạt của thí sinh; đồng thời chấp nhận nhiều cách triển khai khác nhau nếu hợp lý và có sức thuyết phục. Những bài viết có cách nhìn mới mẻ, lập luận độc đáo và thể hiện được dấu ấn cá nhân cần được ghi nhận.

Liên quan đến quy định độ dài bài viết, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng cho rằng việc giới hạn đoạn văn khoảng 200 chữ là phù hợp vì giúp học sinh chủ động phân bổ thời gian làm bài. Tuy nhiên, quy định bài văn khoảng 600 chữ vẫn còn những điểm cần cân nhắc.

Ông cho biết hiện nhiều địa phương đã không còn quy định số lượng chữ đối với bài văn trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10, hoặc nếu có thì cũng ở mức khoảng 600 chữ. Vì vậy, việc tiếp tục duy trì quy định “khoảng 600 chữ” trong kỳ thi tốt nghiệp THPT cần được nghiên cứu thêm trong thời gian tới.

Để tiếp tục hoàn thiện đề thi Ngữ văn trong những năm tiếp theo, Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng cho rằng cần lựa chọn ngữ liệu Đọc hiểu và ngữ liệu Viết có nội dung hấp dẫn, tiêu biểu về thể loại và có cách diễn đạt chuẩn mực. Các câu hỏi Đọc hiểu phải bám sát yêu cầu của chương trình, chú trọng khai thác đúng đặc điểm của từng loại văn bản. Những câu hỏi vận dụng kiến thức tiếng Việt cần hướng tới đánh giá kỹ năng sử dụng ngôn ngữ thay vì chỉ kiểm tra kiến thức đơn thuần.

Theo ông, một điểm cần được bổ sung trong các đề thi tương lai là nhóm câu hỏi đánh giá. Trong nhiều năm qua, phần lớn đề thi chỉ tập trung vào các mức độ nhận biết, thông hiểu và vận dụng, trong khi các câu hỏi yêu cầu học sinh đưa ra nhận xét, đánh giá về nội dung hoặc hình thức biểu đạt của văn bản còn xuất hiện khá ít. Đây là hướng cần được tăng cường nhằm đáp ứng đúng tinh thần của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cũng như xu hướng đánh giá năng lực đọc hiểu hiện đại trên thế giới.

Nhìn chung, theo đánh giá của Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Mạnh Hùng, đề thi Ngữ văn năm 2026 đã thể hiện rõ hơn định hướng đổi mới của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đồng thời tiếp tục tạo động lực thúc đẩy quá trình đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra và đánh giá trong nhà trường. Những góp ý từ thực tiễn tổ chức kỳ thi sẽ là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện đề thi, hướng tới mục tiêu đánh giá đúng năng lực, phẩm chất và khả năng vận dụng kiến thức của học sinh trong những năm tới.