Đền Long Động, xã Hợp Tiến (Hải Phòng) lưu giữ giá trị lịch sử, tôn vinh truyền thống khoa bảng họ Mạc, lan tỏa tinh thần hiếu học qua nhiều thế hệ.
Nằm trên vùng đất giàu truyền thống văn hiến xã Hợp Tiến, thành phố Hải Phòng (thuộc xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương trước đây), đền Long Động từ lâu được biết đến như một địa chỉ văn hóa - tâm linh đặc biệt. Nơi đây hội tụ, kết tinh truyền thống khoa bảng rạng rỡ của dòng họ Mạc, đồng thời là biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần hiếu học, ý chí vươn lên và cốt cách văn hóa của vùng đất “địa linh nhân kiệt”.
Theo các tư liệu lịch sử, Đền Long Động được xây dựng sau khi Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi qua đời (năm 1346), trải qua nhiều lần trùng tu dưới các triều đại Lê, Nguyễn. Dù từng bị tàn phá trong chiến tranh, song với sự chung sức, đồng lòng của nhân dân địa phương, di tích được phục dựng, tôn tạo, giữ gìn tương đối nguyên vẹn giá trị kiến trúc truyền thống. Ngôi đền mang dáng dấp cổ kính với bố cục kiểu chữ “Tam”, gồm tiền tế, trung từ và hậu cung. Không gian thờ tự được bài trí trang nghiêm với các pho tượng sơn son thếp vàng, cùng nhiều hiện vật quý như bia đá, chuông đồng, bát hương cổ… tạo nên chiều sâu văn hiến cho di tích.
Giá trị nổi bật của Đền Long Động trước hết nằm ở việc thờ phụng những danh nhân khoa bảng tiêu biểu của đất Việt. Mở đầu là Trạng nguyên Mạc Hiển Tích - người đỗ đầu khoa thi năm 1086 dưới triều Lý Nhân Tông. Ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình, là bậc hiền tài tiêu biểu, đặt nền móng cho truyền thống hiếu học của dòng họ Mạc.
Tiếp nối là em ruột của ông - Mạc Kiến Quan, cũng đỗ đạt cao và giữ chức Thượng thư Bộ Công. Việc huynh đệ cùng đỗ đạt, cùng làm quan lớn trong triều không chỉ là niềm tự hào của dòng tộc, mà còn phản ánh rõ nét môi trường văn hóa trọng học, trọng nhân tài hình thành từ sớm trên mảnh đất Long Động.
Tuy nhiên, nhân vật làm nên tầm vóc đặc biệt cho di tích là Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (cháu của Mạc Hiển Tích), được coi là danh nhân kiệt xuất trong lịch sử dân tộc. Sinh ra trong hoàn cảnh nghèo khó, ông vươn lên bằng ý chí bền bỉ và trí tuệ hơn người để đỗ đầu khoa thi năm 1304 dưới triều Trần. Không chỉ thành danh trên con đường khoa cử, ông còn ghi dấu ấn sâu đậm trong lĩnh vực ngoại giao. Hai lần đi sứ sang nhà Nguyên, ông thể hiện bản lĩnh và trí tuệ của sứ thần Đại Việt, với những cuộc đối đáp mẫn tiệp, lập luận sắc sảo, bảo vệ danh dự quốc gia. Triều đình phương Bắc vì thế nể trọng, phong tặng danh hiệu “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, đền Long Động không chỉ lưu giữ ký ức văn hiến mà còn gắn với những dấu ấn cách mạng. Hiện di tích vẫn bảo tồn được nhiều hiện vật có giá trị từ thời Lê - Nguyễn như bia đá, bát hương đá, chuông đồng cùng nhiều cổ vật quý khác.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đền Long Động từng là địa điểm liên lạc quan trọng của lực lượng cách mạng địa phương. Những năm 1950 - 1951, nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi chọn nơi đây làm cơ sở hoạt động và đặt hòm thư bí mật để liên lạc trong suốt thời gian dài cho đến khi anh dũng hy sinh. Những dấu tích ấy góp phần bồi đắp thêm chiều sâu lịch sử, làm nên giá trị đặc biệt của di tích.
Ngày nay, với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và văn hóa, đền Long Động trở thành “địa chỉ đỏ” trong hành trình về nguồn, là điểm đến để các thế hệ tìm hiểu, học tập và noi gương truyền thống hiếu học của cha ông.
Không chỉ là điểm đến tâm linh, đền Long Động còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động lễ hội truyền thống vào dịp đầu Xuân hằng năm. Lễ hội không chỉ tái hiện các nghi lễ cổ truyền như tế lễ, rước thánh, dâng hương, mà còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian, tạo không khí sôi nổi, gắn kết cộng đồng.
Lễ hội Đền Long Động năm 2026 được tổ chức trong 3 ngày, từ ngày 27 đến 29/3/2026 (tức từ ngày 9 đến 11/2 năm Bính Ngọ). Theo ông Vương Xuân Thủy, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hợp Tiến, công tác chuẩn bị cho Lễ hội đền Long Động năm nay được thực hiện chu đáo bảo đảm cảnh quan khang trang, sạch đẹp, tạo ấn tượng tốt cho nhân dân và du khách đến tham quan, chiêm bái.
NGỌC HÂNVới những giá trị lịch sử, văn hóa còn lưu giữ, năm 1995, đền Long Động được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng, công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Năm 2019, UBND tỉnh Hải Dương trước đây công nhận di tích đền Long Động là điểm du lịch cấp tỉnh.
.jpg "Nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyết Minh đoạt giải nhất Hội thi Hoa thủy tiên tại Đền Nghè")
