Ứng dụng dữ liệu và công nghệ trong tuyển chọn vận động viên giúp nhận diện chính xác tiềm năng, tránh bỏ sót tài năng và nâng cao chất lượng thể thao thành tích cao.

Trong nhiều năm, công tác phát hiện năng khiếu thể thao ở Việt Nam chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của giáo viên thể chất, huấn luyện viên và nhà tuyển trạch. Qua các giờ học, giải đấu học đường hay cuộc thi năng khiếu, những học sinh có ưu thế về thể hình, tốc độ, sức mạnh và khả năng vận động được chú ý, giới thiệu vào các cơ sở đào tạo.
Tuy nhiên, thể thao hiện đại đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện hơn. Học sinh chạy nhanh nhất trong nhóm tuổi chưa chắc có tiềm năng tốt nhất ở cự ly chạy nước rút. Cầu thủ trẻ vượt trội về thể hình cũng chưa hẳn sở hữu khả năng phối hợp, tư duy và tốc độ xử lý đáp ứng yêu cầu bóng đá đỉnh cao. Ngược lại, những em chưa có thành tích nổi bật vẫn có thể sở hữu tố chất đặc biệt nhưng chưa đủ thời gian hoặc điều kiện để bộc lộ.
Việc quá chú trọng ưu thế thể chất tại một thời điểm còn tiềm ẩn nguy cơ ưu tiên những em phát triển sớm, bỏ qua nhóm tài năng trưởng thành muộn.
Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là ai có thành tích tốt nhất, mà còn là ai sở hữu tố chất phù hợp, tốc độ tiến bộ ra sao và có thể phát triển đến mức nào. Muốn trả lời những câu hỏi này, tuyển chọn vận động viên cần dựa trên hệ thống đánh giá nhiều chiều, kết hợp dữ liệu khoa học với nhận định chuyên môn.

Trước hết, cần xây dựng hồ sơ vận động viên từ các nhóm chỉ số về thể chất, năng lực vận động, kỹ thuật và quá trình phát triển.
Nhóm dữ liệu đầu tiên là thể hình và nhân trắc học, gồm chiều cao, cân nặng, sải tay, chiều dài chân, tỷ lệ cơ thể, khối lượng cơ và tỷ lệ mỡ. Những thông số này cung cấp căn cứ ban đầu để đánh giá mức độ phù hợp với từng môn thể thao. Chẳng hạn, bóng rổ, bóng chuyền thường cần lợi thế về chiều cao, sải tay; trong khi thể dục dụng cụ chú trọng sức mạnh tương đối, độ linh hoạt và khả năng kiểm soát cơ thể.
Dù vậy, không nên sử dụng các chỉ số thể hình như tiêu chí loại trừ cứng nhắc. Với vận động viên trẻ, thể trạng tại một thời điểm chưa phản ánh đầy đủ tiềm năng trưởng thành. Cần theo dõi tốc độ tăng trưởng, sự thay đổi tỷ lệ cơ thể và thời điểm phát triển thể chất để tránh bỏ lỡ những tài năng trưởng thành muộn.
Nhóm dữ liệu tiếp theo là tốc độ và khả năng tăng tốc. Với điền kinh, bóng đá, bóng rổ và các môn đòi hỏi di chuyển nhanh, đây là những yếu tố có ý nghĩa quan trọng. Thay vì chỉ bấm giờ thủ công, các cơ sở huấn luyện có thể sử dụng cổng quang điện để đo thời gian chạy ở các cự ly 10 m, 20 m hoặc 30 m. Camera tốc độ cao và hệ thống phân tích chuyển động giúp đánh giá kỹ thuật chạy, khả năng tăng tốc, duy trì vận tốc và giảm tốc.
Thông qua đó, có thể nhận diện những khác biệt mà kết quả chung chưa phản ánh. Hai học sinh cùng đạt thành tích tương đương ở cự ly 30 m nhưng một em tăng tốc tốt ở những mét đầu, em còn lại duy trì vận tốc tốt hơn ở đoạn cuối. Sự khác biệt này có thể ảnh hưởng đến việc lựa chọn nội dung thi đấu và định hướng môn thể thao.
Trong bóng đá, đánh giá tốc độ còn có thể mở rộng sang số lần bứt tốc, quãng đường di chuyển ở cường độ cao và khả năng lặp lại các pha tăng tốc. Một cầu thủ không có thành tích chạy nước rút nổi bật nhất vẫn có thể sở hữu khả năng bứt tốc nhiều lần trong trận đấu. Đây là phẩm chất cần được xem xét trong bối cảnh chuyên môn cụ thể.
Sức mạnh, sức bật và sức bền cũng cần được lượng hóa thông qua các bài kiểm tra như bật xa tại chỗ, bật cao, chạy đổi hướng, đánh giá sức mạnh chi dưới và chi trên. Các bài kiểm tra cần được chuẩn hóa để có thể so sánh kết quả qua từng lần đánh giá.
Bên cạnh thể chất, hồ sơ vận động viên cần ghi nhận khả năng phối hợp và kỹ năng vận động như thăng bằng, phản xạ, đổi hướng, phối hợp tay – mắt, chân – mắt và kiểm soát cơ thể. Với môn đồng đội, có thể bổ sung các tiêu chí về xử lý bóng, chuyền, sút, di chuyển và ra quyết định. Với môn cá nhân, cần chú trọng độ chính xác, nhịp điệu, tính ổn định và khả năng thực hiện động tác trong điều kiện thi đấu.
Các chỉ số phải được phân tích trong mối tương quan, thay vì đánh giá riêng lẻ. Vận động viên có sức mạnh tốt nhưng khả năng phối hợp hạn chế sẽ có yêu cầu phát triển khác với người nổi trội về tốc độ, phản xạ và kỹ thuật. Do đó, hồ sơ dữ liệu không chỉ phục vụ xếp hạng mà quan trọng hơn là giúp huấn luyện viên nhận diện ưu điểm, hạn chế và xây dựng hướng đào tạo phù hợp.

Nếu hồ sơ vận động viên chỉ được lưu giữ riêng lẻ tại các trường học, địa phương hoặc trung tâm đào tạo, hiệu quả khai thác sẽ hạn chế. Bởi vậy, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung cần được coi là nhiệm vụ quan trọng, không chỉ phục vụ lưu trữ thành tích mà còn kết nối toàn bộ quá trình phát hiện, tuyển chọn và đào tạo vận động viên.
Ở cấp trường học, dữ liệu có thể được hình thành từ các bài kiểm tra thể chất định kỳ. Giáo viên ghi nhận những chỉ số cơ bản, phát hiện học sinh có tố chất nổi bật và giới thiệu cho các cơ sở thể thao địa phương.
Ở cấp địa phương, các trung tâm huấn luyện tổ chức kiểm tra chuyên sâu, bổ sung dữ liệu về thể lực, kỹ năng. Khi vận động viên được tuyển vào trung tâm đào tạo hoặc đội tuyển trẻ, hồ sơ từ giai đoạn trước cần được chuyển tiếp để huấn luyện viên có căn cứ đánh giá đầy đủ quá trình phát triển.
Ở cấp quốc gia, dữ liệu tổng hợp giúp cơ quan quản lý và chuyên gia có cái nhìn toàn diện về nguồn lực vận động viên. Những địa phương có nhiều học sinh sở hữu tố chất phù hợp với một môn thể thao có thể được ưu tiên đầu tư. Những môn thiếu lực lượng kế cận có thể xác định nhóm tuổi, khu vực cần tập trung tuyển chọn. Các đội tuyển quốc gia cũng có thêm cơ sở theo dõi vận động viên triển vọng, thay vì chỉ tìm kiếm nguồn lực qua các giải đấu và hệ thống đào tạo hiện có.
Tại Việt Nam, định hướng này đã có những bước triển khai cụ thể. Ngày 2/10/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3515/QĐ-BVHTTDL phê duyệt Đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực thể dục, thể thao.
Đề án đặt mục tiêu xây dựng hạ tầng số đồng bộ, phát triển nền tảng chuyên ngành và hệ thống cơ sở dữ liệu thống nhất, có khả năng kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia. Phạm vi ứng dụng bao gồm thể thao học đường, thể thao thành tích cao, huấn luyện, đào tạo và chăm sóc sức khỏe vận động viên.
Tiếp đó, ngày 22/10/2026, dự án "Xây dựng nền tảng số thể thao Việt Nam" được phê duyệt theo Quyết định số 2835/QĐ-BVHTTDL. Theo thông tin từ Cục Thể dục thể thao Việt Nam, dự án hướng tới hình thành nền tảng dữ liệu chuyên ngành thống nhất trên toàn quốc, phục vụ quản lý, huấn luyện và phát triển thể thao thành tích cao. Các nhóm dữ liệu dự kiến gồm nhân lực thể thao, thành tích thi đấu, y sinh thể thao và quá trình tập luyện.
Giai đoạn đầu, dự án tập trung vào thể thao thành tích cao, trước mắt triển khai ở 9 môn trọng điểm. Cơ sở dữ liệu được xây dựng trên cơ sở số hóa có chọn lọc hồ sơ giấy phát sinh từ năm 2015 đến nay tại Cục Thể dục thể thao Việt Nam, các trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia và đơn vị trực thuộc.
Hệ thống quản lý tập luyện dự kiến tích hợp Camera AI và thiết bị chuyên dụng để ghi nhận, phân tích hình ảnh, đánh giá kỹ thuật động tác. Điền kinh, bắn súng và karate là 3 môn được ưu tiên triển khai Camera AI tại 3 trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia.
Việc phê duyệt dự án cho thấy mục tiêu xây dựng nền tảng dữ liệu chuyên ngành thống nhất đã được cụ thể hóa bằng kế hoạch triển khai trên phạm vi toàn quốc.
Tuy nhiên, nền tảng số cấp quốc gia mới giải quyết một phần bài toán dữ liệu ở tuyến trên. Muốn phát hiện tài năng từ sớm, hệ thống phải được kết nối với tuyến cơ sở. Nếu dữ liệu chỉ được hình thành khi vận động viên đã vào trung tâm đào tạo, ngành thể thao vẫn có nguy cơ bỏ lỡ những tài năng chưa từng có cơ hội tiếp cận hệ thống chuyên nghiệp.
Để khắc phục, trước hết cần xây dựng bộ tiêu chí và phương pháp đo lường thống nhất. Một chỉ số tốc độ chỉ có giá trị so sánh khi điều kiện kiểm tra, thiết bị, cự ly và quy trình thực hiện tương đồng. Các dữ liệu về chiều cao, cân nặng, sức mạnh, sức bật cũng phải được ghi nhận theo cùng chuẩn mực.
Việc thu thập dữ liệu cần đi đôi với quy định về quyền truy cập và mục đích sử dụng. Hồ sơ vận động viên trẻ có thể chứa thông tin sức khỏe, chỉ số sinh học và tiền sử chấn thương. Vì vậy, cơ sở dữ liệu phải bảo đảm yêu cầu bảo mật, phân quyền khai thác và bảo vệ thông tin trẻ em.
Đặc biệt, không thể để thuật toán hoặc một vài chỉ số trở thành căn cứ duy nhất quyết định cơ hội phát triển của vận động viên trẻ. Dữ liệu giúp nhận diện xu hướng, so sánh và đưa ra cảnh báo, nhưng không thể phản ánh đầy đủ ý chí, khả năng thích nghi, tư duy chiến thuật hay tâm lý thi đấu. Công tác đánh giá vẫn cần sự phối hợp giữa huấn luyện viên, chuyên gia khoa học thể thao và chính vận động viên.
Tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW xác định dữ liệu, nhân lực, hạ tầng và công nghệ là những nội dung trọng tâm của chuyển đổi số quốc gia. Đối với thể thao, định hướng này cần được cụ thể hóa bằng các hệ thống phục vụ trực tiếp công tác phát hiện, tuyển chọn, đào tạo và phát triển vận động viên. Khi dữ liệu được kết nối xuyên suốt từ trường học đến đội tuyển quốc gia, việc tìm kiếm tài năng sẽ có thêm cơ sở khoa học, góp phần xây dựng lực lượng vận động viên chất lượng cao và tạo nền tảng cho những thành tích bền vững.
TT (Tổng hợp)