Đằng sau làn sóng dịch chuyển sang làm nghề tự do (freelancer) là một khoảng trống pháp lý trong các mối quan hệ lao động mà người trẻ thường bỏ qua.
Thời gian qua, hình ảnh những bạn trẻ thong thả ôm laptop làm việc ở những không gian cà phê đẹp mắt đã mở ra một trào lưu và khiến một số người rời bỏ chốn công sở 8 tiếng để tự định đoạt thời gian và thu nhập của mình. Thế nhưng, đằng sau quyết định đầy tự tin và kiêu hãnh ấy, nhiều người trẻ đang bị choáng ngợp khi bước ra khỏi “vùng an toàn” của hệ thống pháp luật lao động.
Theo đuổi công việc sáng tạo nội dung đến nay được 6 năm, Phạm Thị Ngọc Anh (25 tuổi, ở phường Hồng An, Hải Phòng) nhận ra, tự do không đồng nghĩa với việc ít áp lực hơn, mà là bản thân phải chịu trách nhiệm với hầu hết mọi thứ. Đó là một quá trình học hỏi, bởi mình không chỉ đang làm nghề mà còn phải học cách vận hành công việc của chính mình. Không Công đoàn bảo vệ, không có phòng nhân sự lo thủ tục giấy tờ, người làm nghề tự do chính là một “doanh nghiệp một người”, phải tự mình quản lý, điều phối tất cả các công việc.
Sự bùng nổ của nền kinh tế chia sẻ mang lại cơ hội lớn cho người lao động sáng tạo phát triển nghề nghiệp, nhưng cũng là kẽ hở để nhiều doanh nghiệp “né” trách nhiệm an sinh xã hội. Luật sư Trương Thị Thảo, Chi nhánh Công ty Luật hợp danh V.I.P, thành phố Hải Phòng cho biết việc doanh nghiệp ký hợp đồng dịch vụ với Content Creator/Freelancer không phải là hành vi “lách luật”. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp thực chất sử dụng người lao động nhưng cố tình ký hợp đồng dịch vụ để né tránh nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế thì đây là hành vi lợi dụng hình thức hợp đồng để che giấu quan hệ lao động.
“Yếu tố quyết định không phải tên gọi hợp đồng mà là bản chất quan hệ giữa các bên. Nếu doanh nghiệp yêu cầu người lao động làm việc thường xuyên, nhận nhiệm vụ hằng ngày, chịu sự quản lý, điều hành, đồng thời không được nhận công việc từ đơn vị khác thì đó là quan hệ lao động và doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hiểm bắt buộc”, luật sư Thảo phân tích.
Không dừng lại ở nguy cơ mất đi điểm tựa an sinh xã hội, sự lỏng lẻo trong quy trình giao dịch thực tế còn đẩy giới freelancer đứng trước “gọng kìm” rủi ro kép từ lỗ hổng pháp lý lẫn áp lực tuân thủ tài chính. Một mặt, thói quen giao dịch chớp nhoáng qua các ứng dụng nhắn tin mà bỏ qua hợp đồng văn bản đã tạo nên khoảng trống chứng cứ nguy hại. Khi phát sinh tranh chấp, dữ liệu chụp màn hình dễ dàng bị tòa án bác bỏ do không đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về tính toàn vẹn, nguyên bản và định danh chủ thể.
Mặt khác, giữa làn sóng siết chặt rà soát thuế, việc thiếu hụt kiến thức tài chính cơ bản đang đẩy không ít lao động tự do vào thế thụ động. Chị Nguyễn Mai Linh, cán bộ trợ lý Thuế cơ sở 10 (Đông Anh, Hà Nội) cho biết, việc bị khấu trừ 10% tại nguồn đối với thu nhập từ 2 triệu đồng/lần chỉ là bước tạm nộp. Điểm quan trọng là người lao động tự do cần tự đi quyết toán thuế cuối năm nếu có thu nhập từ nhiều nguồn. Nếu không, người lao động phải đối mặt với nguy cơ bị truy thu, phạt chậm nộp, thậm chí chịu các biện pháp cưỡng chế nghiêm trọng như phong tỏa tài khoản và tạm hoãn xuất cảnh.
Trào lưu làm việc độc lập không phải là một hiện tượng nhất thời, mà là sự chuyển dịch tất yếu của thị trường lao động hiện đại. Tuy nhiên, để sự tự do ấy thực sự bền vững, người làm nghề phải trang bị tư duy của một đối tác cung cấp dịch vụ chuyên nghiệp để chủ động thiết lập hàng rào pháp lý và tài chính cho chính mình.
Đó là cần thực hiện chuẩn hóa giao kết bằng hợp đồng và xác lập ranh giới công việc. Để chống lại tình trạng "bóc lột sức lao động ngầm" luật sư cũng đưa ra lời khuyên: "Hợp đồng cần xác định cụ thể phạm vi công việc, tiêu chí nghiệm thu, số lần chỉnh sửa và mức phí đối với yêu cầu phát sinh". Ví dụ, nhận sản xuất 10 video có thể thỏa thuận mỗi video chỉnh sửa tối đa 2 lần, nếu yêu cầu vượt phạm vi kịch bản ban đầu thì phải thống nhất thêm chi phí.
Các freelancer cần tuân thủ và minh bạch pháp luật về thuế. Một sai lầm cốt lõi hiện nay là nhiều bạn làm nghề tự do lầm tưởng rằng khi nhận thù lao đã bị đối tác khấu trừ 10% thuế tại nguồn là bản thân đã hoàn tất mọi nghĩa vụ với nhà nước. Đặc biệt, hiện nay cơ quan Thuế đang đẩy mạnh liên thông dữ liệu với hệ thống ngân hàng; do đó dù giao dịch bắt nguồn từ tin nhắn Zalo, Facebook hay chuyển khoản cá nhân thì mọi luồng tiền đều để lại dấu vết.
Chị Mai Linh khuyến nghị, người làm nghề cần hình thành thói quen hỏi rõ về cách thanh toán, việc khấu trừ thuế và chủ động yêu cầu đối tác cung cấp chứng từ ngay từ trước khi hoàn tất thỏa thuận. Đồng thời, nên chủ động cài đặt ứng dụng eTax Mobile để theo dõi và tự giám sát nghĩa vụ tài chính cá nhân.
Những người làm nghề tự do cũng cần tự xây dựng lưới an sinh cá nhân bằng việc tự trích lập thu nhập để tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, mua bảo hiểm y tế hộ gia đình và thiết lập quỹ dự phòng khẩn cấp. Đối với những rủi ro tai nạn trong quá trình thực hiện dự án, luật sư cũng gợi ý freelancer nên chủ động tham gia các loại hình bảo hiểm phù hợp, đồng thời thỏa thuận rõ trách nhiệm bảo đảm an toàn, chi phí phát sinh và phương án xử lý khi không thể tiếp tục công việc trong hợp đồng.
Sự tự do luôn đi kèm với cái giá của nó. Khoảng trống an sinh và những rủi ro pháp lý chính là phép thử sàng lọc nghiêm túc. Chỉ khi nắm vững luật chơi và tự trang bị cho mình những tấm khiên pháp lý vững chắc, người lao động tự do mới có thể thực sự "làm chủ" sự nghiệp của chính mình.
NGUYỄN XUÂN
