Gìn giữ di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ trên đất Cảng Hải Phòng

Không gian linh thiêng gìn giữ di sản

Trong tháng tiệc Quan Lớn Tuần Tranh diễn ra từ ngày 15/6 đến 13/7 (từ mùng 1 - 29/5 âm lịch), Trung tâm Thực hành tín ngưỡng văn hóa dân gian Việt Nam phối hợp UBND xã Ninh Giang tổ chức chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Sự kiện quy tụ 24 nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang đến từ Phú Thọ, Sơn La, Bắc Ninh, Hưng Yên, Khánh Hòa, Quảng Ninh, Hà Nội và Hải Phòng.

Ngay từ sáng sớm, dòng người đã dồn về đền. Người mang lễ vật, người chuẩn bị nhạc cụ, người chỉnh trang từng bộ áo hầu đủ sắc đỏ, vàng, xanh, trắng tượng trưng cho các phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Trong chính điện, những giá hầu được thực hiện trang nghiêm theo đúng nghi thức truyền thống.

Điều dễ nhận thấy là chương trình không mang màu sắc phô diễn hay mê tín, mà giống như một cuộc gặp gỡ của những người đang cùng chung trách nhiệm gìn giữ di sản. Các nghệ nhân đến từ nhiều địa phương khác nhau nhưng đều thống nhất trong việc thực hành đúng nghi lễ, đúng giá trị truyền thống, tôn trọng không gian linh thiêng của di tích.

Những làn điệu chầu văn khi trầm hùng, khi réo rắt, lúc khoan thai, lúc dồn dập tạo nên bức tranh nghệ thuật dân gian đặc sắc. Ở đó hội tụ âm nhạc, thơ ca, diễn xướng, mỹ thuật, trang phục, đạo cụ và tín ngưỡng trong một chỉnh thể thống nhất. Chính sự tổng hòa ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ của di sản suốt nhiều thế kỷ.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Mạnh Tuấn, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể xã Nghĩa An (Phú Thọ), điều quý giá nhất của những cuộc giao lưu như tại đền Tranh là đã tạo cơ hội để các nghệ nhân ở nhiều vùng miền cùng học hỏi, trao đổi kinh nghiệm, thống nhất nhận thức về việc thực hành đúng giá trị của di sản.

Ông Tuấn cho rằng khi UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, điều được thế giới tôn vinh không phải những yếu tố huyền bí, mà là hệ thống giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy, mỗi nghệ nhân, thanh đồng đều phải có trách nhiệm thực hành chuẩn mực, góp phần gìn giữ bản sắc nguyên gốc của di sản.

Là thanh đồng trẻ, anh Trịnh Công Minh, xã Tân Kỳ (Hải Phòng) cho rằng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là môi trường để gìn giữ hát chầu văn, nghệ thuật trình diễn dân gian, trang phục truyền thống và những chuẩn mực ứng xử hướng con người đến điều thiện, lòng biết ơn các bậc tiền nhân.

Hải Phòng sở hữu nhiều không gian thực hành tiêu biểu như đền Nghè, đình An Biên gắn với nữ tướng Lê Chân; đền Mẫu Vừng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh; đền Sinh - đền Hóa gắn với Đức Thánh Trần; đền Tranh thờ Quan Lớn Tuần Tranh… Chính sự hiện diện của nhiều trung tâm tín ngưỡng đã tạo điều kiện để di sản được bảo tồn liên tục trong đời sống cộng đồng.

Biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững

UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại không chỉ bởi giá trị tín ngưỡng mà còn bởi khả năng kết nối cộng đồng, bảo tồn tri thức dân gian và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Gia Bổn, Chủ nhiệm Câu lạc bộ tín ngưỡng thờ Mẫu Hải Phòng, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ là đời sống tâm linh mà còn là bản sắc văn hóa độc đáo, thể hiện sự hòa hợp dân tộc, tôn giáo thông qua nhiều yếu tố văn hóa dân gian như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn và lễ hội.

Nghệ nhân Đặng Ngọc Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam cho rằng cốt lõi của tín ngưỡng thờ Mẫu là lòng tôn kính đối với các bậc tổ tiên, đề cao lòng tự hào dân tộc và tinh thần gắn kết cộng đồng.

Chính những giá trị nhân văn ấy giúp tín ngưỡng này tồn tại bền vững trong xã hội hiện đại. Người dân tìm đến các không gian thực hành không chỉ để gửi gắm niềm tin mà còn để tìm hiểu lịch sử, tiếp cận nghệ thuật dân gian và nuôi dưỡng ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa.

Đối với Hải Phòng, lợi thế của tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ nằm ở số lượng các di tích mà còn ở sự đa dạng của các nhân vật được tôn thờ. Từ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, nữ tướng Lê Chân, Đức Thánh Trần đến Quan Lớn Tuần Tranh, mỗi di tích đều mang theo những lớp trầm tích lịch sử và văn hóa riêng, tạo nên sức hấp dẫn đối với người dân cũng như du khách.

Nếu được khai thác đúng hướng, đây sẽ là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch văn hóa. Những chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng, trình diễn hát chầu văn, giới thiệu trang phục truyền thống, trải nghiệm nghi lễ theo hướng khoa học và chuẩn mực có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu của du khách.

Hải Phòng đang triển khai Nghị quyết 05 của Thành ủy về phát triển văn hóa và xây dựng con người Hải Phòng, đồng thời hướng tới mục tiêu đưa văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội, việc bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ càng có ý nghĩa chiến lược. Di sản không chỉ góp phần làm giàu đời sống tinh thần của nhân dân mà còn tạo nên bản sắc riêng cho thành phố trên bản đồ văn hóa.