Giữ gìn nét đẹp văn hóa Tết ông Công, ông Táo

Nghi lễ truyền thống trong nhịp sống hiện đại

Hằng năm, cứ đến ngày 23 tháng chạp, nhiều gia đình Việt lại chuẩn bị lễ tiễn ông Công, ông Táo về chầu trời.

Trong nhịp sống hiện đại, cách tổ chức nghi lễ có nhiều thay đổi, song tinh thần cốt lõi vẫn được gìn giữ. Là chủ một shop hoa tươi tại phường Lê Chân, chị Vũ Thị Thanh cho biết, do công việc buôn bán cuối năm khá bận rộn nên gia đình thường chuẩn bị lễ cúng từ tối 22 tháng chạp. Mâm lễ được chuẩn bị gọn gàng, có hoa tươi, trái cây, bánh kẹo, xôi và bộ mũ áo Táo quân. Cá chép được gia đình mua trước một ngày để chăm trong chậu nước sạch. “Mâm lễ không cần quá cầu kỳ, quan trọng là sự thành tâm và giữ được không khí ấm cúng trong gia đình”, chị Thanh chia sẻ.

Còn với anh Phạm Quốc Tuấn, nhân viên kỹ thuật tại khu công nghiệp Tràng Duệ, lễ cúng Táo quân là dịp để cả gia đình sum họp trước khi bước vào những ngày bận rộn cuối năm. Gia đình anh thường chọn làm lễ vào sáng sớm ngày 23 tháng chạp để bảo đảm theo quan niệm dân gian, khi đó Táo quân vẫn chưa lên chầu trời. Tuy nhiên, anh Tuấn cho biết, vài năm gần đây gia đình chủ động giảm vàng mã, thay vào đó tập trung chuẩn bị mâm lễ sạch sẽ, trang nghiêm, vừa giữ được nét truyền thống, vừa tránh lãng phí.

Theo quan niệm dân gian, ông Công là vị thần cai quản đất đai trong nhà, còn ông Táo trông coi bếp núc, đời sống sinh hoạt của gia đình. Các vị thần được Ngọc Hoàng phái xuống trần gian theo dõi, ghi chép những việc tốt - xấu của con người trong suốt một năm. Đến ngày 23 tháng chạp, Táo quân sẽ cưỡi cá chép lên thiên đình để báo cáo mọi việc đã diễn ra, từ đó định đoạt phúc - họa cho mỗi gia đình.

Chính vì vậy, lễ cúng không chỉ mang ý nghĩa cầu mong may mắn mà còn nhắc nhở mỗi người sống tốt hơn, có trách nhiệm hơn với gia đình và cộng đồng. Nhiều gia đình ngày nay lựa chọn thực hiện nghi lễ sớm hơn một chút so với truyền thống nếu ngày 23 tháng chạp rơi vào ngày làm việc. Sự linh hoạt ấy cho thấy giá trị truyền thống vẫn đang được duy trì, nhưng theo cách phù hợp hơn với nhịp sống hiện đại, không gò bó về hình thức, không đặt nặng sự cầu kỳ.

Giá trị văn hóa và ý nghĩa nhân văn của Tết Táo quân

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng, lễ cúng ông Công, ông Táo là một nét đẹp văn hóa mang đậm yếu tố tâm linh và nhân văn của người Việt. Nghi lễ tiễn Táo quân về trời mang ý nghĩa biểu tượng rất rõ ràng: đó là sự chia tay những vất vả, muộn phiền của năm cũ, giúp con người cảm thấy thanh thản, nhẹ nhõm để bước vào năm mới với tâm thế tích cực hơn. Đây cũng là dịp để mỗi gia đình tự soi chiếu lại nếp sống, cách ứng xử, những điều đã làm được và chưa làm được trong năm qua.

Tín ngưỡng cúng ông công, ông Táo không chỉ gắn với yếu tố tâm linh mà còn phản ánh sâu sắc văn hóa bếp lửa - trung tâm của đời sống gia đình Việt. Bếp lửa tượng trưng cho sự sum vầy, no đủ, cho sự chăm lo, vun vén của mỗi gia đình và sự gắn kết giữa các thế hệ. Vì vậy, việc thờ Táo quân cũng chính là cách người Việt tôn vinh giá trị gia đình, coi trọng nền nếp, đạo lý và sự ấm áp trong mỗi mái nhà.

Trong nghi lễ này, cá chép giữ vai trò đặc biệt. Hình ảnh “cá chép vượt vũ môn” hay “cá chép hóa rồng” từ lâu đã trở thành biểu tượng của ý chí vượt khó, sự bền bỉ và khát vọng vươn lên. Việc chuẩn bị cá chép trong lễ cúng vì thế không chỉ mang ý nghĩa đưa tiễn Táo quân về trời mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mới thuận lợi, hanh thông, phát triển và thành công.

Mâm lễ cúng Táo quân truyền thống thường gồm hương, hoa, mâm ngũ quả, vàng mã, bộ mũ áo Táo quân và mâm cỗ mặn hoặc chay tùy điều kiện từng gia đình. Theo quan niệm dân gian, lễ cúng nên hoàn thành trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng chạp. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là tấm lòng thành kính của gia chủ, không phải sự đầy đủ hay xa hoa của lễ vật.

Trong bối cảnh hiện nay, cùng với việc gìn giữ nghi lễ, nhiều người cũng chú trọng hơn đến ý thức bảo vệ môi trường. Khi thả cá chép phóng sinh, người dân ngày càng quan tâm việc thả cá đúng môi trường sống, không xả rác xuống sông hồ, không ném túi nilon theo cá.

Nhiều gia đình mua cá vàng mã thay cá giấy để khi cũng xong thì hoá. Những hành động nhỏ nhưng thiết thực ấy góp phần làm cho phong tục truyền thống trở nên văn minh, phù hợp hơn với yêu cầu của đời sống hiện đại.

Tết Táo quân vì thế không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng dân gian mà còn là biểu tượng của văn hóa gia đình Việt. Khi mỗi người thực hành nghi lễ với sự thành tâm, tiết kiệm và ý thức trách nhiệm với cộng đồng, nét đẹp văn hóa truyền thống ấy sẽ tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa bền bỉ trong đời sống hôm nay.