Tồn tại hơn 6 thế kỷ, làng nghề điêu khắc gỗ Bảo Hà (xã Vĩnh Hải, Hải Phòng) đang đối mặt với nỗi lo khi lớp trẻ ngày càng ít gắn bó với nghề truyền thống.
Làng Bảo Hà từ lâu được xem là một trong những cái nôi tiêu biểu của nghề điêu khắc gỗ truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Theo các nguồn thư tịch, thần phả và ký ức dân gian, nghề tạc tượng ở Bảo Hà hình thành từ cuối thế kỷ XIV, gắn với tên tuổi Tổ nghề Nguyễn Công Huệ.
Tương truyền, trong thời kỳ đất nước bị giặc Minh đô hộ, Nguyễn Công Huệ bị bắt sang Trung Quốc làm việc tại Quan xưởng. Tại đây, ông có cơ hội tiếp cận và học hỏi các kỹ thuật chạm khắc, sơn mài, tạo hình tượng thờ. Khi trở về quê hương, ông truyền dạy lại nghề cho dân làng, đặt nền móng cho dòng chảy nghề nghiệp kéo dài hơn 600 năm.
Từ nền tảng đó, nghề điêu khắc gỗ ở Bảo Hà phát triển mạnh qua các triều đại phong kiến. Nhiều nghệ nhân của làng được triều đình trọng dụng, tham gia chế tác tượng thờ và đồ thờ tự cho đình, chùa, đền, phủ ở nhiều địa phương vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Không chỉ là nơi sản sinh nhiều thợ giỏi, chính không gian tín ngưỡng của làng cũng phản ánh chiều sâu của nghề. Cụm di tích miếu - chùa Bảo Hà được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia, được giới nghiên cứu đánh giá như một “bảo tàng điêu khắc gỗ dân gian” với hàng chục pho tượng cổ mang phong cách tạo hình đặc trưng: mộc mạc, sinh động và giàu tính hiện thực.
Trải qua những biến động lịch sử, đặc biệt là giai đoạn chiến tranh, nghề điêu khắc gỗ ở Bảo Hà có thời kỳ suy giảm, nhiều thợ phải rời quê mưu sinh. Tuy vậy, nghề chưa bao giờ mai một hoàn toàn. Từ cuối thế kỷ XX, cùng với chính sách khôi phục làng nghề truyền thống, nghề tạc tượng ở Bảo Hà dần được hồi sinh.
Năm 2007, Bảo Hà được UBND thành phố Hải Phòng công nhận là làng nghề điêu khắc gỗ, sơn mài, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát triển nghề truyền thống của địa phương.
Ngày nay, các sản phẩm của làng Bảo Hà vẫn giữ được cốt cách truyền thống, từ tượng Phật, tượng Thánh, tượng truyền thần đến đồ thờ, rối cạn… Nguyên liệu chủ yếu là gỗ mít - loại gỗ mềm, bền, ít cong vênh và có mùi thơm tự nhiên. Dù máy móc hỗ trợ một số công đoạn, phần việc quan trọng quyết định “thần thái” của tác phẩm vẫn phụ thuộc vào bàn tay và cảm nhận của người thợ.
Anh Vũ Văn Khoản, chủ một cơ sở sản xuất lâu năm trong làng cho biết sản phẩm của Bảo Hà chủ yếu được làm theo đơn đặt hàng, cung cấp cho nhiều địa phương trong cả nước. Tượng thờ và đồ thờ cho đình, chùa, nhà thờ họ hay tư gia vẫn được nhiều nơi đặt làm. “Nghề vẫn có việc, nhưng để trở thành thợ giỏi thì không hề dễ”, anh Khoản chia sẻ.
Trong xưởng gỗ của anh Khoản, những khúc gỗ được xếp ngay ngắn, mùi gỗ mới quyện cùng tiếng đục, tiếng máy tạo nên không khí lao động quen thuộc. Công việc diễn ra đều đặn, đơn hàng không thiếu, song điều khiến người thợ trăn trở nhất lại là câu chuyện nhân lực.
Hiện cơ sở của anh Khoản duy trì khoảng 5 - 6 thợ chính, phần lớn là người trung tuổi. Lớp trẻ đến học nghề có nhưng rất ít người gắn bó lâu dài. Theo anh Khoản, nghề điêu khắc gỗ đòi hỏi thời gian học việc dài, phải vài năm mới có thể thành thạo. Trong khi đó, thu nhập giai đoạn đầu còn thấp, công việc lại vất vả và nhiều bụi gỗ nên không ít người bỏ dở giữa chừng.
Tại một xưởng khác trong làng, anh Tô Văn Thắng (sinh năm 1985), con trai nghệ nhân Tô Văn Hữu, vẫn miệt mài hoàn thiện những pho tượng dang dở. Anh cho rằng nghề điêu khắc gỗ không chỉ cần sức lao động mà còn đòi hỏi trí tưởng tượng, sự tinh tế và niềm say mê. “Không yêu nghề thì khó theo được. Nhưng lớp trẻ bây giờ có nhiều lựa chọn hơn, họ muốn học cao, đi xa, tìm công việc ổn định nên ít người muốn gắn bó lâu dài với nghề truyền thống”, anh Thắng chia sẻ.
Thực tế tại Bảo Hà cho thấy việc truyền nghề hiện vẫn chủ yếu theo hình thức gia đình “cầm tay chỉ việc”. Người thợ ít có điều kiện được đào tạo bài bản về mỹ thuật, thiết kế hay thị trường. Hoạt động sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, thiếu sự liên kết. Trong bối cảnh kinh tế thị trường và sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp, nghề điêu khắc gỗ truyền thống đang đứng trước không ít sức ép.
Dẫu vậy, những người thợ Bảo Hà vẫn âm thầm giữ nghề, coi đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là trách nhiệm với tổ nghiệp. Giữ được nghề đã khó, giữ được người làm nghề còn khó hơn. Bài toán tìm lớp kế cận cho làng nghề điêu khắc gỗ Bảo Hà vì thế không chỉ đặt ra với các nghệ nhân mà còn cần sự chung tay của cộng đồng và những chính sách hỗ trợ dài hơi đối với văn hóa làng nghề.
Ông Đỗ Văn Lâm, Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Vĩnh Hải cho biết hiện trên địa bàn có hơn 100 hộ với gần 300 lao động gắn bó với nghề thủ công truyền thống này. Tuy đã được công nhận là làng nghề, song hoạt động sản xuất của người dân vẫn chủ yếu mang tính tự phát.
Thời gian tới, địa phương mong muốn được hỗ trợ thiết thực hơn như mở các lớp đào tạo nghề điêu khắc gỗ, sơn mài và xây dựng chiến lược phát triển làng nghề lâu dài. Qua đó tạo điều kiện để người dân, đặc biệt là lớp trẻ, yên tâm gắn bó và tiếp tục gìn giữ, phát huy nghề truyền thống của cha ông.
NGỌC THANH
.jpg "Giữ lửa làng nghề truyền thống")
