Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đề xuất mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới người làm việc trên nền tảng số.
Vấn đề này đang được nhiều người quan tâm với kỳ vọng thu hẹp 'khoảng trống' an sinh.
Những năm gần đây, kinh tế số nói chung, các mô hình kinh doanh cũng như số lượng người làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam nói riêng phát triển mạnh. Theo khảo sát của Ngân hàng Thế giới, doanh nghiệp trên nền tảng số đang tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người tại Việt Nam. Trong đó, hơn 90% số người làm việc trên nền tảng số coi đó là nguồn thu nhập chính, tuy nhiên chỉ khoảng 20% tham gia bảo hiểm xã hội.
Đáng chú ý, thu nhập ròng bình quân của nhóm người này dao động từ 7,4 - 9,7 triệu đồng/tháng, tùy nền tảng. Mặc dù thu nhập có sự chênh lệch giữa các tháng và không đồng đều, song thực tế cũng cho thấy hiện phần lớn tài xế công nghệ, người giao hàng tự làm (shipper), người bán hàng trực tuyến, người sáng tạo nội dung... chưa tham gia bảo hiểm xã hội, nằm ngoài “lưới an sinh” và hầu hết đều băn khoăn, lo lắng khi ốm đau, tuổi già... Rõ ràng, việc quy định tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc với những trường hợp trên là rất cần thiết nhằm lấp “khoảng trống” an sinh xã hội và góp phần phát triển kinh tế số bền vững.
Chị Lê Thị Phương ở phường Lê Chân, làm nghề bán hàng online cho biết: "Mong muốn của những người làm việc trên nền tảng số như tôi đó là được tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bởi hệ thống quyền lợi đầy đủ, đáp ứng nhu cầu người kinh doanh. Thời điểm hiện tại còn sức khỏe, có thể lên livestream bán hàng đều đặn, nhưng khi ốm đau, bệnh tật hoặc tuổi cao thì không thể bán hàng. Nên tôi mong muốn được tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc để có điểm tựa khi không còn đủ sức khỏe, khả năng để tiếp tục công việc".
Những năm qua, chính sách bảo hiểm xã hội tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng mở rộng đối tượng tham gia, tăng tính linh hoạt, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia, duy trì thời gian đóng và thụ hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội. Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi) 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã mở rộng thêm các nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc như: trong khu vực hợp tác xã, hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân... Quy định này nhận được sự ủng hộ, nhất trí cao, mặc dù trong quá trình triển khai còn gặp một số khó khăn. Tuy nhiên, việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội là chính sách nhân văn nhằm bảo đảm an sinh xã hội trong bối cảnh già hóa dân số như hiện nay.
Bên cạnh đó, một động lực để người lao động “thiết tha” với chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện chính là những quyền lợi ưu việt. Theo đó, Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi) năm 2024, mở thêm cơ hội tiếp cận lương hưu khi giảm thời gian đóng tối thiểu từ 20 năm xuống 15 năm, với điều kiện đáp ứng quy định về tuổi nghỉ hưu. Đây là thay đổi có ý nghĩa đối với lao động tự do, nhất là những người bắt đầu tham gia khi đã lớn tuổi.
Theo các cơ quan chuyên môn, đề xuất nghiên cứu mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người có việc làm, thu nhập thường xuyên thông qua nền tảng số và những mô hình việc làm mới là chính sách mới. Vấn đề đặt ra là cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các quy định luật sao cho thực sự khoa học, phù hợp với thực tiễn, bảo đảm tính khả thi, tránh tình trạng luật khó thực hiện, không đi vào cuộc sống.
Theo đó, cần nghiên cứu kỹ năng, có quy định phù hợp về phạm vi đối tượng, cơ sở và trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng, lộ trình thực hiện... Đặc biệt, các trường hợp nói trên tham gia thị trường lao động rất linh hoạt, thu nhập không ổn định, vì vậy chính sách cũng cần tránh cứng nhắc, bảo đảm hài hòa lợi ích để người lao động có thể tham gia và có lợi.
Bên cạnh trách nhiệm của doanh nghiệp và người lao động, vai trò hỗ trợ của Nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với những người làm việc độc lập, thu nhập thấp, không có đơn vị sử dụng lao động. Mục tiêu không chỉ là mở rộng số người tham gia, mà còn phải bảo đảm người lao động có thể tiếp cận, duy trì thời gian đóng và thụ hưởng đầy đủ quyền lợi khi đủ điều kiện. Đây là cơ sở để từng bước thu hẹp khoảng trống an sinh, đưa chính sách bảo hiểm xã hội theo kịp sự phát triển của thị trường lao động, bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người lao động trong nền kinh tế số.
Cùng với việc mở rộng nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội thì việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động và một số vấn đề pháp lý cũng cần được quan tâm. Như trường hợp người lao động đã làm việc, đã bị khấu trừ tiền lương để đóng bảo hiểm xã hội nhưng doanh nghiệp không nộp hoặc chậm nộp số tiền này. Đây không đơn thuần là việc doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ tài chính với cơ quan Bảo hiểm Xã hội mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người lao động.
Khi đó, người lao động có thể bị gián đoạn quá trình đóng bảo hiểm, không đủ điều kiện giải quyết chế độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp hoặc phải chờ đợi để được hưởng lương hưu. Vì vậy, quy định cần rà soát, bổ sung quy định theo hướng, đối với thời gian người lao động thực tế làm việc thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội và đã bị khấu trừ tiền lương để đóng bảo hiểm xã hội thì cần có cơ chế ghi nhận, bảo vệ quyền lợi của người lao động khi mà doanh nghiệp chậm đóng hoặc trốn đóng. Cùng với đó, tăng cường đôn đốc, nhắc nhở để doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ, tránh để “nợ lâu, nợ nhiều” mới đôn đốc, ảnh hưởng đến quyền lợi lâu dài của người lao động.
TƯ AN
