Linh thiêng Đền Tranh

Kiến trúc cổ kính

Một chiều ghé thăm Đền Tranh, du khách dễ dàng cảm nhận vẻ đẹp vừa trang nghiêm vừa cổ kính của ngôi đền bên dòng sông Tranh. Dù có nhiều lần được tu bổ, tôn tạo, không gian nơi đây vẫn giữ được nét trầm mặc đặc trưng của một công trình tâm linh lâu đời.

Sau khi hòa bình lập lại năm 1954, nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân trong vùng ngày càng lớn, bà con chung tay phục dựng lại ngôi đền cổ. Năm 1966, do yêu cầu mở rộng doanh trại quân đội, nhân dân địa phương cùng Lữ đoàn 513 đã di chuyển ngôi đền về vị trí hiện nay. Từ đó đến nay, Đền Tranh tiếp tục được trùng tu, tôn tạo để ngày càng khang trang, trở thành điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh quan trọng của địa phương. Ngày 25/3/2009, ngôi đền được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của công trình.

Các hạng mục kiến trúc của đền được bố trí hài hòa theo trục thần đạo, gồm tam quan, sân đền, tiền tế, trung từ và cung cấm. Điểm nổi bật của đền là hệ thống chạm khắc gỗ mang đậm phong cách nghệ thuật truyền thống với các hình tượng “long - ly - quy - phượng”, hoa lá, mây cuốn được chạm trổ tinh xảo, thể hiện tay nghề khéo léo của các nghệ nhân xưa.

Trong cung cấm đặt tượng Quan Lớn Tuần Tranh trong tư thế uy nghiêm, biểu trưng cho quyền năng của vị thủy thần cai quản vùng ngã ba sông. Khói hương bảng lảng trong không gian thờ tự càng làm tăng thêm cảm giác linh thiêng và trang nghiêm. Toàn bộ khu đền có quy mô khá lớn với 34 gian lớn nhỏ, gồm tiền tế, trung từ, nhà nối, cổ dải, hậu cung và đông vu cùng nhiều công trình phụ trợ.

Không chỉ hấp dẫn bởi kiến trúc, Đền Tranh còn thu hút du khách bởi các lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm. Năm nay lễ hội mùa Xuân đền Tranh diễn ra từ ngày 27 đến 29/3 (tức ngày 9 đến 11/2 âm lịch). Một trong những nét đặc sắc của lễ hội là nghệ thuật hát chầu văn, loại hình diễn xướng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Năm 2022, lễ hội truyền thống Đền Tranh được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Di tích cũng được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao và đến tháng 3/2024 chính thức trở thành điểm du lịch của tỉnh Hải Dương (trước đây), góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa du lịch của địa phương.

Linh thiêng bên bến sông Tranh

Đền Tranh tọa lạc gần bến đò Tranh, nơi giao nhau giữa dòng sông Tranh và sông Luộc. Từ nhiều thế kỷ trước, khu vực này vốn là điểm giao thương nhộn nhịp của các thuyền buôn trên tuyến thủy lộ vùng Đồng bằng Bắc Bộ.

Theo các bậc cao niên địa phương, từ xa xưa, mỗi khi thuyền bè đi qua khúc sông này đều ghé vào thắp hương tại đền để cầu bình an, thuận buồm xuôi gió. Dần dần, nơi đây trở thành điểm tựa tâm linh của những người làm nghề sông nước, buôn bán, vận tải đường thủy.

Ngôi đền thờ Quan lớn Tuần Tranh, vị thủy thần cai quản vùng ngã ba sông Tranh. Trong tâm thức dân gian, Quan lớn Tuần Tranh là vị thần có quyền năng trấn giữ thủy vực, bảo vệ người dân trước những hiểm nguy của dòng nước, bão lũ. Chính vì vậy, từ bao đời nay, người dân trong vùng và du khách thập phương vẫn tin rằng ngôi đền rất linh thiêng. Những lời cầu nguyện cho bình an, may mắn trong làm ăn, buôn bán, thi cử… đều được gửi gắm nơi cửa đền.

Theo truyền thuyết, từ thời Thời Trần, người dân vùng ngã ba sông đã dựng một ngôi miếu nhỏ để thờ thủy thần, gọi là Tranh Giang Đại Vương cổ miếu. Ngôi miếu khi ấy nằm sát bến sông nên thường xuyên chịu ảnh hưởng của thủy triều và dòng nước xoáy.

Do bờ sông liên tục bị xói lở, nhiều lần người dân phải tu sửa, tôn tạo miếu thờ. Đến năm 1852, dưới triều Tự Đức, ngôi đền được trùng tu với quy mô lớn hơn. Các bia ký còn lưu tại đền cho biết lần trùng tu này đã bổ sung nhiều hạng mục kiến trúc, đặc biệt là các mảng chạm khắc gỗ tinh xảo cùng tượng Quan lớn Tuần Tranh.

Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp đánh chiếm vùng Hải Dương, quân đội Pháp từng đóng quân tại thành Đô Giang (nay là xã Ninh Giang). Một số công trình kiến trúc trong khu vực bị trưng dụng, trong đó có Đền Tranh. Tuy nhiên, theo lời kể dân gian, dù đóng quân tại đây, binh lính Pháp vẫn không dám phá hủy ngôi đền vì tin vào sự linh thiêng của thần.

Phó Chủ tịch UBND xã Ninh Giang, Trưởng Ban Quản lý di tích đền Tranh Nguyễn Đình Khoa cho biết, những năm gần đây, địa phương luôn quan tâm tu bổ, tôn tạo và gìn giữ các giá trị của Đền Tranh. Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân, ngôi đền còn là điểm đến văn hóa, du lịch tâm linh thu hút đông đảo du khách. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời tạo động lực phát triển du lịch và kinh tế của địa phương.