Người dân thôn Việt Tiến, xã Đại Hợp làm hương bài phục vụ thị trường Tết
(HPĐT)- Về các xã ven biển Đại Hợp, Đoàn Xá (huyện Kiến Thụy) những ngày này, khắp không gian thoang thoảng mùi hương bài thơm ngan ngát. Từ bao năm qua, nhiều hộ dân nơi đây kỳ công, khéo léo giữ gìn truyền thống làm hương thơm mỗi dịp Tết đến, xuân về.
“Hương ngửi xa, hoa ngửi gần” là câu mà những người dân ven biển Đại Hợp, Đoàn Xá còn lưu truyền khi nhắc đến nghề làm hương. Hương được sản xuất phục vụ nhu cầu của các gia đình theo phong tục cổ truyền nên sản phẩm chỉ tiêu thụ mạnh vào một số thời điểm trong năm, thu nhập cũng không ổn định. Nhưng đối với người dân nơi đây, công việc làm hương bài gắn bó như một phần tất yếu vào dịp Tết. Từ cuối tháng 10 âm lịch, không khí làm hương ở các gia đình khẩn trương, nhộn nhịp hơn.
Là một trong số ít cơ sở kiên trì theo đuổi phương thức sản xuất hương bài thủ công, gia đình bà Bùi Thị Hệ (thôn Việt Tiến, xã Đại Hợp) có hơn 30 năm gắn bó với nghề làm hương bài. Đôi tay thoăn thoắt xếp hương ra sân phơi cho kịp nắng, bà Hệ chia sẻ: “Nghề làm hương bài không biết có ở địa phương từ bao giờ, chỉ biết hiện nay, dù nhiều nơi có máy móc hỗ trợ các công đoạn làm hương, nhưng gia đình tôi và một số hộ trong thôn vẫn giữ cách làm hương thủ công”.
Để làm ra nén hương thơm, khâu chọn nguyên liệu làm hương rất quan trọng. Trong đó, nguyên liệu chính gồm rễ, một phần thân cây hương bài. Với lợi thế ven biển có đất pha cát, nhiều hộ dân ở Đại Hợp, Đoàn Xá tận dụng đất tại các gò, ruộng cao, đất ven đê để trồng cây hương bài, cung cấp nguồn nguyên liệu tại chỗ. Thông thường, sau 2 năm trồng, khi lá cây hương bài chớm đỏ đuôi, hoa bắt đầu nở cũng là lúc cho thu hoạch rễ phù hợp nhất, sẽ tạo hương thơm đậm hơn. Sau khi thu hoạch, rễ cây được rửa sạch, phơi trong tiết trời nắng hanh khô, sau đó được bảo quản tránh ẩm, khi nào dùng mới đem nghiền để giữ được hương thơm lâu. Nhiều hộ không đủ nguyên liệu tự trồng, phải mua rễ hương bài ở một số nơi như Vân Đồn, Hoành Bồ (tỉnh Quảng Ninh)… Ngoài hương bài, còn có một số nguyên liệu khác như: hoa hồi, quế chi, thuốc bắc… phơi khô, để nén hương thêm thơm.
Không chỉ đòi hỏi chuẩn bị kỹ lưỡng về nguyên liệu, các công đoạn làm hương cũng khá cầu kỳ. Đối với tăm hương, tre sau khi chọn về được chẻ thành từng thanh nhỏ; sau đó dùng thuốc nhuộm chân, phơi khô. Tiếp đó, rễ cây hương bài và các loại hoa hồi, quế chi… được nghiền nhỏ với tỷ lệ nhất định tạo thành hỗn hợp bột mịn. Công đoạn cuối cùng là “chạy bài”. Loại bột mịn từ cây bài và các thảo dược được người thợ khéo léo se, lăn thật nhẹ và chắc tay để bột bám đều vào que hương... Với những người thợ lành nghề như bà Hệ, chỉ mất chưa đầy 1 phút để cuộn hoàn chỉnh một cây hương.
Sau khi hoàn tất công đoạn se, hương được mang phơi 1-2 nắng cho khô mới không bị mốc và để được lâu. Nhanh tay đóng những que hương vào túi để kịp giao khách hàng, bà Phạm Thị Nhiệm (ở xã Đoàn Xá) cho biết, hiện nay, trên thị trường có nhiều người dùng cách ngâm, tẩm ướp hóa chất để giữ hương được lâu. Vì vậy, những năm gần đây, bà Nhiệm tìm hiểu, học hỏi các bí quyết làm hương bài thủ công, từ công đoạn pha chế đến se hương, bảo đảm cây hương tròn, dẻo, không bị gãy, mùi hương thơm dịu, khi đốt, hương sẽ cháy đến tận chân hương và tàn hương uốn cong. Phần nhiều hộ sản xuất hương bài đều làm quy mô nhỏ.
Thông thường, mỗi vụ Tết, các gia đình làm hương như bà Hệ, bà Nhiệm cung ứng ra thị trường khoảng vài nghìn nén hương với giá từ 8.000-30.000 đồng/chục. Hương bài khá kén khách, chủ yếu bán cho người thân quen, khách mua rồi thấy hương thơm giới thiệu những người khác. Tuy chịu ảnh hưởng của dịch COVID-19, nhưng những ngày cuối năm này, lượng khách đặt mua hương vẫn tăng cao, ổn định như mọi năm.
Càng về giáp Tết, công việc càng bận rộn. Các hộ sản xuất hương cũng cố gắng tranh thủ thời gian để có đủ sản phẩm phục vụ khách hàng. Lãnh đạo UBND xã Đại Hợp cho biết: Trước đây, trên địa bàn có vài chục hộ sản xuất hương bài. Tuy nhiên, hiện nay, số hộ duy trì và phát triển nghề làm hương chỉ đếm trên đầu ngón tay. Bởi nghề làm hương bài cầu kỳ, mất nhiều thời gian, lại hoàn toàn làm thủ công, lợi nhuận không cao, nên không còn nhiều người mặn mà. Ngoài những hộ dân sản xuất hương theo phương pháp thủ công, một số hộ cũng đầu tư máy sấy, máy xay để giảm chi phí, nâng cao năng suất.
Dẫu vậy, địa phương luôn khuyến khích các hộ giữ các phương pháp sản xuất truyền thống để tạo nên mùi thơm đặc trưng của sản phẩm. Hiện nay, trên thị trường có đa dạng các loại hương vòng, hương thẻ, hương trầm... nhưng những cây hương bài làm thủ công vẫn giữ được cái “hồn”, nét riêng vốn có, trở thành sản phẩm tâm linh không thể thiếu trong dịp Tết cổ truyền dân tộc ở nhiều gia đình. Cùng với bánh chưng xanh, câu đối đỏ mỗi nén hương bài thơm thoang thoảng trên ban thờ gia tiên, đền chùa tạo cảm giác Tết ấm áp đang về gần, với những dự cảm về một năm mới yên lành./.
Bài và ảnh: THANH VÂN
