Di tích

Những địa danh trong kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở vùng Vạn Kiếp

TIẾN HUY • 17/10/2026 09:10

Ngày nay, quanh khu vực Vạn Kiếp vẫn còn những địa danh gợi nhớ đến cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông của nhà Trần.

tran-rong(1).jpg — Dãy núi Trán Rồng là một trong những căn cứ quan trọng của quân đội Đại Việt ở thế kỷ XIII.

Vị trí trọng yếu của Vạn Kiếp

Trong lịch sử chống ngoại xâm, vùng đất Vạn Kiếp có vai trò quan trọng, là đầu mối huyết mạch giao thông thủy, bộ trấn giữ cửa ngõ phía đông Kinh thành Thăng Long.

Ở đây có sông Lục Đầu chảy qua phía tây vùng Vạn Kiếp. Trong một đoạn sông dài khoảng 10 km, có 6 dòng hợp lưu, gồm: sông Lục Nam, sông Thương, sông Cầu, sông Đuống chảy từ phía tây bắc về, đổ xuống hai dòng hạ lưu là Kinh Thầy và Thái Bình rồi ra biển.

Có thể nói đây là những "con đường cao tốc" thời phong kiến, góp phần quan trọng về giao thương kinh tế và quân sự. Từ Vạn Kiếp về kinh đô Thăng Long hay ra Biển Đông bằng đường thủy cũng chỉ nửa ngày đường nếu thuận buồm xuôi gió. Đường bộ từ đây lên Lạng Sơn, xuống châu thổ sông Hồng đều thuận tiện.

Do đặc biệt chú trọng canh giữ và bảo vệ vùng đất này nên nhà Trần đã cử một trong những vị tướng tài giỏi nhất về trấn giữ, đó là Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Với nhãn quan quân sự thiên tài, ông đã xây dựng Vạn Kiếp trở thành đại bản doanh quân sự quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ hai (1285) và lần ba (1288).

bac-thao(1).jpg — Khu vực núi rừng Bãi Thảo (ngày nay thuộc phường Nguyễn Trãi) là một trong những vị trí chiến lược quan trọng trong kháng chiến chống quân Nguyên Mông.

Dãy núi Trán Rồng ngày nay là một trong những căn cứ quan trọng của quân đội Đại Việt. Dãy núi có hình tay ngai, bao bọc những thung lũng sông Thương ăn sâu vào hẻm núi, có thể tập kết hàng nghìn chiến thuyền.

Trên đỉnh các núi có thể quan sát một vùng sông nước, làng mạc bao la, tạo thế chủ động cho quân sĩ khi tiến cũng như lui. Phía bắc có hệ thống núi rừng trùng điệp của cánh cung Yên Tử, nơi có thể ẩn náu hàng vạn quân, lập căn cứ an toàn. Phía nam có làng mạc trù phú, là nguồn cung cấp nhân tài, vật lực cho kháng chiến.

Hai nhánh núi Trán Rồng lao ra sát bờ sông tạo thành các chiến lũy tự nhiên vô cùng hiểm yếu. Vì vậy, Vạn Kiếp là căn cứ chiến lược “tiền công, hậu thủ" vững chắc, việc giấu quân, mai phục và đánh úp đều tiện lợi. Nơi đây có thể vừa kết hợp xây dựng quân doanh kháng chiến với xây dựng binh xưởng, cơ sở sản xuất phục vụ chiến đấu, xây dựng hậu cứ quân sự tại chỗ mà địch không thể lường.

Khu vực hậu cần quân đội

Do vị trí địa - quân sự quan trọng như vậy, nên quân xâm lược phương Bắc thường phải đi đường thủy vào sông Bạch Đằng, ngược vào sông Kinh Thầy, tập kết ở Vạn Kiếp, sau đó kết hợp cùng với cánh quân bộ từ Lạng Sơn xuống tạo thành gọng kìm tấn công Thăng Long. Khi rút lui, giặc cũng thường tập kết tại đây trước khi về nước.

trung-que(1).jpg — Khu vực làng Trung Quê là căn cứ hậu cần đặc biệt quan trọng của đại bản doanh Vạn Kiếp do Trần Hưng Đạo và Phu nhân xây dựng.

Khu vực sản xuất, sửa chữa và đóng thuyền nằm trên cánh đồng Vạn Yên, xã Hưng Đạo (nay là phường Trần Hưng Đạo), cách sông Lục Đầu 1.000 m về phía tây. Tại đây, Hưng Đạo vương cho đào sông Vang, lập Xưởng Thuyền để đóng, sửa chữa thuyền.

Năm 1996, Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Hải Hưng khai quật khảo cổ tại Xưởng Thuyền, đã tìm thấy nhiều gạch, ngói, gốm sứ, tiền đồng thời Trần; một số đinh đóng thuyền hình chữ T bằng sắt, mảnh chì lưới đánh cá bằng đất nung... Việc phát hiện được đinh sắt cho thấy có thể có những thuyền chiến lớn được đóng hoặc sửa chữa tại đây.

Qua những dấu tích hiện còn và tư liệu địa phương, khu vực sản xuất lương thực, thực phẩm của đại bản doanh Vạn Kiếp là một vùng rộng hàng nghìn ha, kéo dài từ phía sau dãy núi Trán Rồng đến chân núi Huyền Đinh, thuộc các làng Kim Điền, Thanh Tảo, Lương Quan, Trung Quê, An Mô, Đa Cốc, Bãi Thảo, thuộc các phường Trần Hưng Đạo và Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng ngày nay. Ngoài ra có một phần của xã Đan Hội, Cẩm Lý, Nghĩa Phương, huyện Lục Nam (tỉnh Bắc Giang trước đây), trong đó trung tâm là các cánh đồng thuộc làng Trung Quê, xã Lê Lợi (nay là phường Trần Hưng Đạo).

Khu vực hậu cần Trung Quê cách khu di tích Kiếp Bạc 3 km về phía bắc. Đây là căn cứ hậu cần đặc biệt quan trọng của đại bản doanh Vạn Kiếp do Trần Hưng Đạo và phu nhân xây dựng. Trung Quê và các làng xóm quanh vùng như Đa Cốc, Bãi Thảo, Trại Gạo... là nơi sản xuất, dự trữ lương thực. Hiện nay, tại khu vực này còn nhiều di tích, địa danh gắn liền với tên gọi các kho hậu cần, quân lương.

Làng Gạo (phường Trần Hưng Đạo) là nơi có những cánh đồng lúa xanh tươi, màu mỡ. Sau khi thu hoạch, thóc lúa từ các vùng lân cận đều tập trung về đây trước khi chuyển đến những nơi khác tạo thành kho gạo rất lớn, nên có tên gọi là làng Gạo.

nghe-dim(1).jpg — Nghè Dím ở phường Trần Hưng Đạo - nơi thờ đức Vua Bà - người phụ nữ trông coi lương thực quân doanh.

Hiện nay, ở làng Gạo còn Nghè Dím thờ đức Vua Bà - người phụ nữ trông coi lương thực quân doanh. Thời Trần, khu vực Nghè Dím là nơi trung chuyển toàn bộ lương thảo ở Trung Quê, Thanh Tảo theo ngòi Mo về cất giấu tại Hố Thóc.

Trong thái ấp Vạn Kiếp, Thiên Thành công chúa còn tổ chức chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Hiện nay, trên cánh đồng làng Trung Quê còn địa danh Hố Lợn, đây là một thung lũng hình lòng chảo được bao bọc bởi núi Mộng Tây. Hố Lợn có diện tích khoảng 4 - 5 ha, tương truyền đó là nơi Đức Quốc Mẫu thả lợn.

Ngày nay, dân trong vùng vẫn truyền nhau câu ca: “Trâu thì Mẫu thả Huyền Đinh/ Lợn thì Mẫu thả cánh đồng Trung Quê”.

Địa điểm luyện quân của Trần Hưng Đạo

Địa điểm này nằm ở khu vực núi Huyền Đinh, xã Nghĩa Phương (Lục Nam, Bắc Giang cũ) và xã Hoa Thám, xã Bắc An (nay là phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng). Đây là vùng có địa thế quân sự hiểm yếu lại gần ải Nội Bàng, nơi quân giặc sẽ đi qua.

Nơi đây có núi Huyền Đinh là dãy núi thuộc cánh cung Đông Triều, độ cao trung bình 500 - 600 m địa hình hiểm trở. Từ đây có thể đi Đông Triều (Quảng Ninh) hoặc theo thung lũng Lục Ngạn lên Lộc Bình sang Đình Lập (Lạng Sơn), lại theo đường bộ lên biên giới. Ngoài tuyến đường vòng này, có thể xuất quân theo thung lũng Lục Ngạn qua Biển Động (Động Bản), An Châu, Đình Lập đến thẳng cửa ải (Ải Điểm) để sang Trung Quốc...

Trần Hưng Đạo với tài thao lược quân sự đã chọn Nghĩa Phương làm nơi trú quân, luyện tập binh mã, tích trữ lương thảo và làm hậu cứ cho việc đánh quân Nguyên Mông cũng như tạm rút lui khi thế giặc mạnh.

ho-ben-tam(1).jpg — Vào thế kỷ XIII, hồ Bến Tắm là nơi tập trung thủy quân và là nơi tắm giặt của quân sĩ nhà Trần.

Hồ Bến Tắm là hồ nước tự nhiên rộng khoảng 900 ha, nằm giữa hai triền núi, nay thuộc phường Nguyễn Trãi. Xưa kia, khu vực này là nơi tập trung thủy quân. Từ Kiếp Bạc, quân Trần có thể kéo thuyền theo sông Vang ra bến Đại Tân, vào Bến Tắm rồi lên dãy Huyền Đinh; hoặc xuôi thuyền qua Đông Mai, Văn Đức ra sông Kinh Môn để đi Bạch Đằng. Đây là tuyến đường kín đáo, bí mật.

Tương truyền, sau khi luyện tập, quân nhà Trần thường ra hồ tắm giặt nên hồ được gọi là Bến Tắm.

Với tài năng và trí tuệ của một vị thống soái quân sự, Trần Hưng Đạo đã khéo léo bố trí, sử dụng và khai thác tối đa tiềm năng, lợi thế của đại bản doanh Vạn Kiếp, chủ động ứng phó phù hợp với từng kế sách tiến, lui, phòng thủ hay phản công chiến lược. Nơi đây từng diễn ra những trận quyết chiến, tiêu biểu là chiến thắng Vạn Kiếp tháng 6/1285, đánh bại hoàn toàn đạo quân xâm lược hùng mạnh của đế chế Nguyên Mông.

TIẾN HUY

Bài liên quan

Lưu danh phụ nữ đất Cảng trong kháng chiến chống Nguyên Mông

Trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, vùng đất Hải Phòng có những người phụ nữ giữ vai trò quan trọng giúp quân đội Đại Việt đi đến thắng lợi cuối cùng.

Đọc tiếp

Những địa danh trong kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở vùng Vạn Kiếp

Vị trí trọng yếu của Vạn Kiếp

Khu vực hậu cần quân đội

Địa điểm luyện quân của Trần Hưng Đạo

nguyên mông

thời trần

vạn kiếp

đại việt

địa danh

Kháng chiến Nguyên Mông

Trần Hưng Đạo

Nhà Trần

Kiếp Bạc

Lưu danh phụ nữ đất Cảng trong kháng chiến chống Nguyên Mông

Nơi lưu dấu vị danh tướng 3 lần chống Nguyên Mông

'Uy linh Vạn Kiếp - Hào khí Bạch Đằng' thăng hoa tại Festival Yên Tử

Chiều Vạn Kiếp

Linh thiêng Vạn Kiếp

Nơi lưu dấu vị danh tướng 3 lần chống Nguyên Mông

'Uy linh Vạn Kiếp - Hào khí Bạch Đằng' thăng hoa tại Festival Yên Tử

Chiều Vạn Kiếp

Linh thiêng Vạn Kiếp