Những người 'giải mã' ký ức

Đánh thức những trang sử cũ

Trong công tác bảo tồn di sản, những câu hỏi tưởng nhỏ lại có ý nghĩa quan trọng trong nhận diện, đánh giá một di tích: Công trình được xây dựng từ bao giờ? Họa tiết trên vì kèo, đầu dư, con rường, cửa võng mang đặc điểm của thời kỳ nào? Ngôi đình, ngôi chùa từng trải qua những lần trùng tu nào? Những dấu tích còn lại kể gì về lịch sử vùng đất?

Để tìm câu trả lời, cán bộ nghiệp vụ Bảo tàng Hải Phòng không chỉ dựa vào hồ sơ, tài liệu sẵn có. Nhiều khi, câu trả lời nằm ngay trên những cấu kiện kiến trúc, hoa văn đã bị thời gian làm mờ hoặc một chi tiết tưởng chừng rất nhỏ của công trình.

Anh Lê Minh Đức, cán bộ Phòng Nghiệp vụ, Bảo tàng Hải Phòng, có 6 năm gắn bó với công việc khảo cổ. Khoảng 3 năm trở lại đây, anh được giao nghiên cứu kiến trúc cổ tại những di tích cần lập hồ sơ đề nghị xếp hạng trên địa bàn thành phố. Công việc đòi hỏi sự kiên trì, cẩn trọng và khả năng quan sát tỉ mỉ.

Theo anh Đức, trước khi đưa ra nhận định về một di tích, cán bộ chuyên môn phải trực tiếp khảo sát hiện trạng, đo đạc diện tích, xác định mặt bằng và ghi nhận từng bộ phận kiến trúc. Các hoa văn, họa tiết, nét chạm khắc cũng được xem xét kỹ để tìm những đặc điểm giúp xác định niên đại, giá trị của công trình. “Mỗi di tích có một câu chuyện riêng.

Muốn hiểu được câu chuyện đó phải trực tiếp đến tận nơi, quan sát từng cấu kiện, đo đạc, ghi chép và đối chiếu với những tư liệu đã có. Có những chi tiết rất nhỏ nhưng lại là căn cứ quan trọng để xác định niên đại hoặc nhận diện những giá trị đặc trưng của công trình”, anh Lê Minh Đức cho biết.

Công việc vì thế không đơn thuần là đo vẽ hay lập hồ sơ. Từ kích thước, tỷ lệ công trình đến cách bố trí không gian, vật liệu, kỹ thuật xây dựng và hệ thống trang trí, mỗi yếu tố đều có thể trở thành một “mảnh ghép” giúp cán bộ chuyên môn hình dung diện mạo, quá trình hình thành và những biến đổi của di tích.

Những bản vẽ, bản đo hiện trạng, hình ảnh khảo sát và ghi chép chuyên môn trở thành phần quan trọng trong hồ sơ khoa học của di tích. Đằng sau đó là quá trình âm thầm “đọc” kiến trúc, giúp lịch sử có thêm căn cứ để được nhận diện, gìn giữ.

Không để quá khứ bị lãng quên

Nếu cán bộ bảo tàng “đọc” lịch sử qua kiến trúc thì các thành viên Câu lạc bộ Hán - Nôm xã Tiên Lãng lại tìm về quá khứ qua những con chữ.

Tại nhiều đình, đền, chùa, miếu, từ đường, nhà thờ họ trên địa bàn còn lưu giữ bia đá, hoành phi, câu đối, sắc phong, chiếu chỉ và nhiều loại thư tịch cổ. Có những văn bản tồn tại hàng trăm năm nhưng theo thời gian, người dân địa phương không còn đọc được nội dung. Chữ còn đó, nhưng câu chuyện phía sau những dòng chữ dần trở nên xa lạ. Các thành viên Câu lạc bộ Hán - Nôm Tiên Lãng đang từng bước mở lại "cánh cửa" ấy.

Với ông Phạm Công Phán, thành viên câu lạc bộ, mỗi lần nhận một văn bia hay thư tịch cổ để dịch là một lần bắt đầu hành trình tìm kiếm. Đọc chữ đã khó, hiểu đúng nghĩa trong bối cảnh lịch sử cụ thể càng khó hơn. Có những chữ phải đặt trong cả câu văn, đối chiếu cách dùng qua từng thời kỳ mới có thể xác định chính xác.

“Mỗi lần dịch được một văn bia hay một tư liệu cổ, chúng tôi đều rất vui. Bởi đằng sau những dòng chữ ấy thường là câu chuyện về quê hương, về nhân vật, vùng đất hoặc một ngôi đình, ngôi chùa. Khi người dân hiểu được nội dung, họ cũng hiểu hơn vì sao cha ông lại lưu giữ những điều đó”, ông Phán chia sẻ.

Một bản dịch vì thế hiếm khi chỉ là công việc ngồi bên bàn đọc chữ. Các thành viên câu lạc bộ nhiều lần phải đối chiếu các nguồn thư tịch, tìm hiểu lịch sử địa phương, thậm chí trở lại cơ sở gặp người cao tuổi. Quá trình ấy khiến việc dịch thuật Hán - Nôm trở thành hành trình tìm kiếm ký ức cộng đồng.

Một cái tên được đọc đúng có thể giúp xác định nguồn gốc ngôi chùa. Một dòng chữ trên bia có thể làm rõ vị Thành hoàng được thờ phụng. Một sắc phong được giải nghĩa có thể giúp người dân hiểu thêm về nhân vật lịch sử từng gắn bó với quê hương.

Từ những chữ cổ tưởng như xa lạ, câu chuyện về quê hương trở nên gần gũi hơn. Người dân biết thêm tên cũ của làng, nguồn gốc một địa danh, quá trình hình thành di tích hay công lao của người được cộng đồng tôn thờ.

Những người làm công việc ấy thường không xuất hiện ở vị trí trung tâm của các sự kiện văn hóa. Họ lặng lẽ đi về giữa các di tích, thư viện, làng quê; khi cặm cụi bên bản vẽ, lúc kiên nhẫn dò từng chữ trên tấm bia phủ rêu, hoặc trò chuyện với một cụ già để tìm lại tên gọi của địa danh thất truyền.