Những người giữ hồn hát xẩm

Những người "giữ lửa"

Trong căn nhà đậm chất đồng bằng Bắc Bộ ở xã Nghi Dương, tiếng đàn, tiếng hát của các thành viên Chiếu xẩm Hải Phòng vẫn đều đặn vang lên. Không sân khấu lớn, chỉ có những người yêu xẩm ngồi bên nhau, luyện từng câu hát, cách nhả chữ, luyến láy. Từ những buổi sinh hoạt giản dị ấy, một mạch nguồn nghệ thuật tưởng như đứt quãng đang được nối lại.

Người có công lớn trong việc hồi sinh chiếu xẩm tại Hải Phòng là Nghệ nhân dân gian Đào Bạch Linh, thường được gọi thân mật là “Linh Xẩm”. Xuất thân từ gia đình không có ai theo nghệ thuật, anh Linh từng học ngành Công nghệ thông tin tại Trường Đại học Bách khoa. Cơ duyên với xẩm đến khá tình cờ từ một lần nghe xẩm trên Đài Tiếng nói Việt Nam. Từ tò mò nhanh chóng trở thành say mê. Khi còn là sinh viên, anh dành dụm tiền mua những cuộn băng cassette về xẩm, tự tìm hiểu rồi học đàn, học hát tại các trung tâm. Mùa đông năm 2001, anh Linh tìm về Ninh Bình để gặp nghệ nhân Hà Thị Cầu - người thầy quan trọng trong hành trình nghệ thuật của mình.

Suốt từ năm 2003 đến 2006, cứ cuối tuần, anh Linh lại có mặt tại nhà cụ Cầu để học nghề. Người thầy hát, kéo nhị, còn người học trò kiên trì lắng nghe, ghi nhớ cách nhả chữ, lề lối và phong cách biểu diễn. “Cụ dạy rất mộc mạc. Cụ hát, kéo nhị để mình học cách nhả chữ, lề lối, phong cách xẩm”, nghệ nhân Đào Bạch Linh chia sẻ.

Năm 2009, trở về Hải Phòng, anh Linh đối diện với thực tế các chiếu xẩm gần như không còn, nghệ nhân thưa vắng, sinh hoạt xẩm từng một thời quen thuộc đã “chết” trong đời sống văn hóa của người dân. Không chấp nhận để loại hình nghệ thuật mình yêu quý biến mất, anh Linh tìm những người còn biết hát, biết đàn xẩm ở Hải Phòng và nhiều địa phương như Ninh Bình, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Bắc Ninh để học hỏi, kết nối.

Tháng 11/2011, Chiếu xẩm Hải Thành được thành lập chưa đầy 10 thành viên. Mỗi tuần câu lạc bộ duy trì đều đặn, sinh hoạt và tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa. Đến nay câu lạc bộ đang có hơn 30 thành viên nòng cốt…

Hát xẩm xưa kia vốn dành cho những người nghèo khó, người khuyết tật, người khiếm thị… kiếm sống. Có lẽ vì sự tương đồng này mà nhiều người khiếm thị ở Hải Phòng đã tìm về hát xẩm, say mê và lưu giữ nghệ thuật truyền thống này. Tiêu biểu như anh Nguyễn Văn Liên, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát xẩm xứ Đông hay anh Đặng Văn Điều, ở phường Kiến An… Dù không thấy ánh sáng và cuộc sống nhiều khó khăn, nhưng với họ, xẩm là một phần hành trình vượt lên hoàn cảnh. Với những người khiếm thị, học xẩm không đơn thuần là học một loại hình nghệ thuật.

Đó còn là cách để họ khẳng định khả năng, tìm thấy niềm vui và sự tự tin trong cuộc sống. “Không nhìn được sân khấu, tôi phải dựa nhiều hơn vào đôi tai, trí nhớ và cảm nhận về âm thanh để học từng câu hát, từng nhịp đàn để hát xẩm. Một loại hình nghệ thuật truyền thống nhưng lại luôn truyền đi thông điệp rất thời sự. Hát xẩm với tôi không là một đam mê mà vượt lên đó là muốn gìn giữ một nghệ thuật truyền thống”, anh Đăng Văn Điều chia sẻ.

Hải Phòng hiện có một số câu lạc bộ hát xẩm như câu lạc bộ Xẩm Hải Thành, Xẩm Hải Phòng, Xẩm Lạc Viên, Xẩm Xứ Đông… đang thu hút nhiều thành viên tham gia sinh hoạt và âm thầm lan tỏa nghệ thuật truyền thống này…

Lan tỏa di sản

Giữ nghệ thuật dân gian không thể chỉ dừng ở lưu giữ bài bản cũ. Di sản chỉ thực sự sống khi được thực hành, truyền dạy và có công chúng tiếp nhận.

Trong dòng chảy ấy, Chiếu xẩm Hải Phòng đưa xẩm ra khỏi không gian nhỏ của những người thực hành bằng nhiều hình thức: Biểu diễn tại lễ hội, chương trình văn hóa, sự kiện của thành phố; sử dụng mạng xã hội để kết nối người yêu xẩm, chia sẻ video và tiếp cận công chúng trẻ. Những buổi diễn tại lễ hội, đình, chùa, không gian công cộng hay quán cà phê trở thành những “sân khấu” gần gũi. “Khi xem những buổi biểu diễn hát xẩm thông qua các lễ hội gần đây, tôi biết Hải Phòng cũng có hát xẩm. Điều này khiến tôi thấy tự hào hơn về truyền thống thành phố có bề dày văn hóa”, bạn Hoàng Trọng Đức, sinh viên Trường Đại học Hàng Hải chia sẻ.

Không chỉ tham gia biểu diễn tại nhiều lễ hội, Nghệ nhân Đào Bạch Linh còn mở lớp dạy xẩm miễn phí cho học sinh Trường Nuôi dạy trẻ em khiếm thị Hải Phòng và còn mở các lớp học cho người nước ngoài… Đây là tín hiệu đáng đáng mừng trong hành trình gìn giữ và phát huy giá trị nghệ thuật hát xẩm.

Với Hải Phòng, việc gắn bảo tồn xẩm với lễ hội, không gian văn hóa cộng đồng, hoạt động du lịch và giáo dục nghệ thuật có thể mở thêm những “chiếu xẩm” mới. Đó là nơi nghệ nhân gặp công chúng, nghệ sĩ trẻ gặp người truyền nghề, người dân gặp di sản và du khách có thêm trải nghiệm văn hóa đặc sắc. “Chúng tôi mong muốn có thêm nhiều những “chiếu xẩm” để những người khiếm thị mê xẩm cũng có “đất” diễn vừa thỏa đam mê, vừa lan tỏa nghệ thuật truyền thống”, anh Nguyễn Văn Liên, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát xẩm xứ Đông bày tỏ.

Một người giữ lửa có thể làm hồi sinh một chiếu xẩm. Nhưng để tiếng xẩm thực sự sống lâu trong đời sống đương đại, cần cả cộng đồng cùng tiếp sức. Giữ hồn xẩm, vì thế, không chỉ là giữ một ký ức thuộc về quá khứ, mà là làm cho ký ức ấy tiếp tục hiện diện trong hiện tại, để có thể bước cùng Hải Phòng vào tương lai.