'Nói không' với IUU - không còn là yêu cầu của riêng EC

Cuối tháng 8 vừa qua, Cục Quản lý đại dương và khí quyển Mỹ (NOAA, thuộc Bộ Thương mại Hoa Kỳ) có thông báo tới Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam về việc từ chối công nhận tương đương 12 nghề khai thác hải sản theo Đạo luật Bảo vệ thú biển (MMPA). Theo đó, các loài hải sản khai thác bằng những nghề cá này sẽ bị ngừng nhập khẩu vào Mỹ từ ngày 1/1/2026.

Đây là biện pháp tương tự lệnh cấm, dự báo tác động mạnh đến xuất khẩu nhiều loài hải sản chủ lực của Việt Nam như: cá ngừ, cá kiếm, cá mú, cá thu, cá đối, ghẹ, mực, cá nục… sang thị trường Hoa Kỳ. Đây là thị trường lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch nhập khẩu 500 triệu USD/năm. Nếu quy định được áp dụng, sinh kế của hàng trăm nghìn ngư dân Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng. Trước diễn biến trên, Bộ Công thương khẩn trương vào cuộc đề nghị Hoa Kỳ cân nhắc việc dừng nhập khẩu nhiều loài hải sản từ Việt Nam.

Cảnh cáo về nguy cơ hải sản Việt Nam bị “cấm cửa” vào thị trường Hoa Kỳ không phải đến đến bây giờ mới được nêu ra. Cách đây 8 năm (2017), khi Việt Nam bị Ủy ban châu Âu (EC) cảnh cáo “thẻ vàng” vì không tuân thủ quy định về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Khi đó, EC đưa ra bốn nhóm khuyến nghị yêu cầu Việt Nam cần thực hiện gỡ “thẻ vàng”: khung pháp lý; theo dõi, kiểm tra, kiểm soát hoạt động tàu cá, quản lý đội tàu; chứng nhận sản lượng và truy xuất nguồn gốc thuỷ sản từ khai thác và thực thi pháp luật. Vào thời điểm trên, nhiều cảnh báo được nêu ra bởi việc gỡ được “thẻ vàng” của EC thì đồng nghĩa sẽ có giấy “thông hành” đến thị trường lớn như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc… và ngược lại.

Tuy nhiên, sau 8 năm và qua 4 lần thanh tra của EC, “thẻ vàng” đối với thủy sản Việt Nam chưa được gỡ. Đến nay, Việt Nam đang là quốc gia nắm kỷ lục về thời gian giữ “thẻ vàng” của EC. Dự kiến, vào cuối năm 2025, Đoàn thanh tra của EC lần thứ 5 sang Việt Nam kiểm tra, đánh giá những nỗ lực, cam kết của Chính phủ và ngư dân chống khai thác IUU.

8 năm qua, thực hiện khuyến nghị từ phía EC về chống khai thác IUU, Luật Thủy sản được ban hành, cùng với đó là hành loạt chỉ thị của Ban Bí thư, thông tư, nghị định của Chính phủ, các bộ được ban hành để hướng tới xây dựng nghề cá có trách nhiệm. Tuy nhiên, với quy mô đội tàu lớn, phân bố ở nhiều địa phương và thói quen đánh bắt truyền thống… nhiều khuyến nghị của EC chưa được thực hiện triệt để. Tình trạng mất kết nối VMS, vượt ranh giới trên biển… còn xảy ra.

Thực hiện cam kết gỡ cảnh báo “thẻ vàng” khai thác IUU, thành phố Hải Phòng thực hiện quyết liệt, đồng bộ các giải pháp. Tuy nhiên, 8 tháng năm 2025, trên địa bàn thành phố có 81 tàu cá nghi ngờ có vi phạm về mất kết nối VMS. Có 3 tàu bị lực lượng chức năng bắt giữ do vi phạm vùng biển nước ngoài. Thông qua công tác tuần tra, kiểm soát, lực lượng chức năng xử lý 108 trường họp vi phạm hành chính với số tiền phạt gần 900 triệu đồng.

Lần thanh tra thứ 5 tới đây được xem là “cơ hội vàng” để gỡ “thẻ vàng” ngay trong năm 2025. Thế nhưng, để tận dụng “cơ hội vàng” này, việc đầu tiên và tiên quyết là phải chấm dứt khai thác IUU vì mục tiêu phát triển bền vững ngành thủy sản, bảo đảm sinh kế cho ngư dân. Các bộ, ngành, địa phương, cơ quan liên quan phải đổi mới tư duy theo phương châm 6 rõ: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền để tạo được chuyển biến, đạt kết quả thực chất trong chống khai thác IUU và phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra vi phạm, ảnh hưởng đến nỗ lực tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng”.

Nhiệm vụ gỡ cảnh báo “thẻ vàng” thủy sản trở thành "nhiệm vụ kép" bởi đây không còn là câu chuyện riêng với thị trường châu Âu mà lan sang nhiều quốc gia khác. Trong năm 2025, Việt Nam không đủ quyết tâm và hành động quyết liệt để gỡ được “thẻ vàng” của EC thì việc đề nghị phía Hoa Kỳ chấp nhận “cân nhắc” dừng nhập khẩu thủy sản từ 1/1/2026 là không dễ dàng. “Thẻ vàng” của EC và quyết định của NOAA đang trở thành thách thức rất lớn đối thủy sản.

Ca dao Việt Nam từng nhắc: Non cao còn có đường trèo/ Đường dẫu hiểm nghèo cũng có lối đi. Lối đi đối với thủy sản Việt Nam lúc này là sự vào cuộc quyết liệt của các bộ, ngành, chính quyền 21 tỉnh, thành phố ven biển cũng như sự đồng lòng của cộng đồng ngư dân cả nước. Chỉ khi “nói không” với khai thác IUU, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về khai thác, đánh bắt thì lúc đó thủy sản Việt Nam mới rộng cửa xuất khẩu khắp năm châu.