Các chuyên gia cảnh báo tình trạng phế cầu khuẩn kháng nhiều loại thuốc thông dụng đang gây thách thức lớn cho điều trị, đe dọa đến sức khỏe của trẻ em.
Ngày 24/6, tại thành phố Hồ Chí Minh, Hội Y học dự phòng Việt Nam tổ chức Tọa đàm Khoa học về bệnh phế cầu khuẩn ở trẻ em. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn là một trong những nội dung trọng tâm được Bộ Y tế đưa vào Kế hoạch tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2026 - 2028 theo Quyết định số 2780/QĐ-BYT.
Giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam chia sẻ, có những căn bệnh nếu chúng ta chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn, hoặc ít nhất là đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và hậu quả nặng nề cho trẻ.
Bệnh do phế cầu khuẩn là một ví dụ điển hình vì vi khuẩn này là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em. Hiện nay, dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh đang trở nên phức tạp hơn rất nhiều.
Dẫn chứng từ một nghiên cứu công bố năm 2026 trên tạp chí Lancet Regional Health - Western Pacific ước tính, khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam dưới 18 tuổi đang mang phế cầu khuẩn không triệu chứng ở vùng mũi - họng, trở thành nguồn lây chủ yếu trong cộng đồng và các hộ gia đình đa thế hệ. Đáng chú ý, típ huyết thanh 19F hiện diện ở 17% trẻ mang trùng và liên quan đến 25% số ca tử vong do bệnh phế cầu xâm lấn tại Bệnh viện Nhi Trung ương.
Phó giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ Phạm Quang Thái, Phó Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm thuộc Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương nhận định, bức tranh dịch tễ phế cầu khuẩn ở trẻ em Việt Nam tiếp tục thay đổi theo thời gian với sự đa dạng của các típ huyết thanh lưu hành. Do đó, việc giám sát dịch tễ liên tục và cập nhật dữ liệu khoa học là cơ sở cốt lõi cho các quyết định chuyên môn về y tế dự phòng.
Một trong những vấn đề được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là tình trạng đề kháng kháng sinh của phế cầu khuẩn. Nhiều bệnh viện tại Việt Nam ghi nhận việc điều trị ngày càng gặp khó khăn do vi khuẩn đã đề kháng với các loại kháng sinh phổ biến, thậm chí đa kháng thuốc. Cụ thể, giai đoạn 2019 - 2022, Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận 75,3% típ phế cầu gây bệnh xâm lấn đã đề kháng cephalosporin thế hệ 3, đồng thời ghi nhận tỷ lệ đề kháng rất cao với erythromycin và clindamycin. Một số nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng trên 90% đối với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng.
Phó giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ Cao Hữu Nghĩa, Trưởng bộ môn Khoa học y sinh thuộc Viện Pasteur thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, bệnh phế cầu khuẩn không chỉ là mối nguy ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng, biến chứng ở trẻ lớn có các bệnh nền nguy cơ cao như hen suyễn mức độ trung bình hoặc nặng, bệnh tim mạn tính, bệnh phổi mạn tính, bệnh gan, bệnh thận, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch
Từ góc độ lâm sàng, bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng cho biết, hàng năm bệnh viện tiếp nhận nhiều ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát và cả những trường hợp viêm màng não do phế cầu khuẩn phải can thiệp ECMO. Dữ liệu từ các bệnh viện nhi đồng tại thành phố Hồ Chí Minh cho thấy phế cầu khuẩn là nguyên nhân của 86,1% các trường hợp viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi giai đoạn 2012 - 2021. Trong khi đó, tỷ lệ tử vong ở trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn tại Bệnh viện Nhi Trung ương được ghi nhận ở mức đáng lo ngại là 8,8%.
Các chuyên gia y tế nhận định, việc tăng cường giám sát dịch tễ liên tục, sử dụng kháng sinh hợp lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa phù hợp là những giải pháp then chốt nhằm giảm gánh nặng bệnh tật do phế cầu khuẩn ở trẻ em.
