Từng bước xây dựng 'chủ quyền y tế' ở châu Phi
Châu Phi đang từng bước nâng cao năng lực y tế, giảm phụ thuộc nguồn cung bên ngoài, hướng tới chủ động vaccine và ứng phó dịch bệnh.
Những tiến bộ đáng khích lệ
Dù chịu tác động nặng nề của xung đột, thiên tai và đói nghèo, châu Phi vẫn cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước những thách thức y tế.
Tại Kỳ họp lần thứ 76 của Ủy ban Khu vực Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ở châu Phi, diễn ra cuối tháng 8 vừa qua, Giám đốc khu vực châu Phi của WHO Mohamed Janabi nhấn mạnh những tiến bộ đáng khích lệ của châu lục. Trong đó, việc Ethiopia kiểm soát dịch Marburg trong vòng 90 ngày là minh chứng rõ nét cho năng lực phát hiện, kiểm soát và ngăn chặn dịch bệnh của hệ thống y tế quốc gia.
Các số liệu WHO công bố gần đây cũng cho thấy những nỗ lực củng cố sức chống chịu của hệ thống y tế châu Phi. Hơn 18 triệu trẻ em từng bỏ lỡ các chương trình tiêm chủng định kỳ đã được tiêm vaccine; khoảng 21,7 triệu người tiếp tục được điều trị HIV; tỷ lệ bao phủ điều trị bệnh lao phục hồi lên 74%.
Đáng chú ý, cuối tháng 7/2026, Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) ký thỏa thuận cho vay 15 triệu USD với Viện Sinh học và vaccine Nam Phi (Biovac) để triển khai dự án cơ sở sản xuất vaccine mới tại Nam Phi. Đây được xem là bước tiến quan trọng, giúp châu Phi từng bước giảm phụ thuộc vào vaccine nhập khẩu và chủ động hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Cần sự chung tay góp sức từ cộng đồng quốc tế
Đại dịch COVID-19 phơi bày rõ sự bất bình đẳng trong tiếp cận vaccine: Trong khi các nước giàu, nơi đặt trụ sở của phần lớn các công ty dược phẩm lớn, tích trữ lượng lớn vaccine, thậm chí dư thừa, thì châu Phi lại “bị bỏ lại phía sau”. Bài học về nâng cao năng lực tự chủ nguồn cung y tế vì thế vẫn còn nguyên giá trị.
Trong bối cảnh dịch Ebola đang gây sức ép lên hệ thống y tế Cộng hòa Dân chủ Congo và đe dọa nhiều quốc gia châu Phi, ngày càng có nhiều lời kêu gọi cộng đồng quốc tế khẩn cấp hỗ trợ tài chính để châu Phi tăng cường nghiên cứu, phát triển và sản xuất vaccine phòng virus Ebola.
Nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, Liên minh châu Phi (AU) đặt mục tiêu tự cung ứng 60% nhu cầu vaccine của toàn châu lục vào năm 2040.
Tuy nhiên, xây dựng các cơ sở sản xuất vaccine mới chỉ là bước đầu trên hành trình bảo đảm “chủ quyền y tế”. Châu Phi vẫn đối mặt với những hạn chế lớn như thiếu nhân lực y tế, thiếu chuyên môn kỹ thuật và nguồn tài chính dài hạn cho nghiên cứu, sản xuất. Đây là những thách thức cần được giải quyết để các nhà máy có thể vận hành hiệu quả.
Gánh nặng tài chính càng khiến bài toán này thêm khó khăn. Các chính phủ châu Phi đã chi khoảng 163 tỷ USD để trả nợ nước ngoài trong năm 2024. Tại hơn 50% số quốc gia châu Phi, chi phí trả lãi nợ cao hơn ngân sách dành cho y tế.
Tại Cộng hòa Dân chủ Congo, cuộc chiến chống Ebola còn bị cản trở bởi các cuộc đình công của nhân viên y tế do chậm trả lương và phải làm việc trong điều kiện thiếu thốn.
WHO đang đề xuất một chiến lược tài chính mới, nhằm giúp khu vực chuyển từ mô hình phụ thuộc vào viện trợ sang xây dựng các hệ thống y tế được tài trợ chủ yếu bằng nguồn lực trong nước.
Nhiều nhà ngoại giao quốc tế nhận định, khai mở tiềm năng tự chủ y tế là yêu cầu tất yếu đối với châu Phi. Tuy nhiên, để biến mục tiêu này thành hiện thực, châu lục vẫn cần sự chung tay, hỗ trợ lâu dài và đồng hành của cộng đồng quốc tế.