Châu Phi đang từng bước nâng cao năng lực y tế, giảm phụ thuộc nguồn cung bên ngoài, hướng tới chủ động vaccine và ứng phó dịch bệnh.
Dù chịu tác động nặng nề của xung đột, thiên tai, đói nghèo và nhiều dịch bệnh nguy hiểm, châu Phi vẫn cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước những thách thức y tế. Những kết quả đạt được trong kiểm soát dịch bệnh, mở rộng tiêm chủng, điều trị HIV, bệnh lao và phát triển năng lực sản xuất vaccine đang tạo thêm nền tảng để châu lục từng bước nâng cao khả năng tự chủ về y tế.
Tại Kỳ họp lần thứ 76 của Ủy ban Khu vực Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ở châu Phi, diễn ra cuối tháng 8 vừa qua, Giám đốc khu vực châu Phi của WHO Mohamed Janabi nhấn mạnh những tiến bộ đáng khích lệ mà các quốc gia trong khu vực đạt được. Trong đó, việc Ethiopia kiểm soát dịch Marburg trong vòng 90 ngày được xem là minh chứng rõ nét cho năng lực phát hiện sớm, ứng phó và ngăn chặn dịch bệnh của hệ thống y tế quốc gia.
Đây không chỉ là kết quả của các biện pháp chống dịch tại chỗ mà còn cho thấy năng lực giám sát và phản ứng nhanh trước các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đang từng bước được cải thiện. Trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Phi thường xuyên phải đối mặt với dịch bệnh xuyên biên giới, việc rút ngắn thời gian phát hiện và kiểm soát ổ dịch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Các số liệu WHO công bố gần đây cũng cho thấy những nỗ lực củng cố sức chống chịu của hệ thống y tế châu Phi đang mang lại kết quả tích cực. Hơn 18 triệu trẻ em từng bỏ lỡ các chương trình tiêm chủng định kỳ đã được tiêm vaccine; khoảng 21,7 triệu người tiếp tục được điều trị HIV; tỷ lệ bao phủ điều trị bệnh lao phục hồi lên 74%.
Những con số trên phản ánh nỗ lực khôi phục các chương trình y tế thiết yếu sau những gián đoạn do đại dịch COVID-19, xung đột và khủng hoảng kinh tế. Đặc biệt, việc đưa hàng triệu trẻ em trở lại chương trình tiêm chủng góp phần hạn chế nguy cơ bùng phát các bệnh truyền nhiễm có thể phòng ngừa bằng vaccine, đồng thời bảo vệ những nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
Một tín hiệu đáng chú ý khác là châu Phi đang từng bước xây dựng năng lực sản xuất vaccine ngay trong khu vực. Cuối tháng 7/2026, Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) ký thỏa thuận cho vay 15 triệu USD với Viện Sinh học và vaccine Nam Phi (Biovac) để triển khai dự án cơ sở sản xuất vaccine mới tại Nam Phi.
Khoản đầu tư này được xem là bước tiến quan trọng trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào vaccine nhập khẩu, đồng thời giúp châu Phi chủ động hơn trong chuỗi cung ứng các sản phẩm y tế thiết yếu. Đây cũng là hướng đi phù hợp với bài học được rút ra từ đại dịch COVID-19, khi sự thiếu hụt nguồn cung và phụ thuộc vào các nhà sản xuất bên ngoài từng khiến nhiều quốc gia châu Phi gặp khó khăn trong tiếp cận vaccine.
Đại dịch COVID-19 phơi bày rõ sự bất bình đẳng trong tiếp cận vaccine trên toàn cầu. Trong khi các nước giàu, nơi đặt trụ sở của phần lớn các công ty dược phẩm lớn, có điều kiện tích trữ lượng vaccine lớn, thậm chí dư thừa, thì nhiều quốc gia châu Phi lại phải phụ thuộc đáng kể vào nguồn viện trợ và các cơ chế phân phối quốc tế.
Bài học này cho thấy tự chủ về nguồn cung y tế không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là vấn đề chiến lược đối với châu Phi. Trong bối cảnh dịch Ebola tiếp tục gây sức ép lên hệ thống y tế Cộng hòa Dân chủ Congo và tiềm ẩn nguy cơ lan sang các quốc gia khác, nhu cầu tăng cường nghiên cứu, phát triển và sản xuất vaccine trong khu vực càng trở nên cấp thiết.
Nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, Liên minh châu Phi (AU) đặt mục tiêu tự cung ứng 60% nhu cầu vaccine của toàn châu lục vào năm 2040. Đây là mục tiêu đầy tham vọng, đòi hỏi sự phối hợp giữa các chính phủ, các tổ chức khu vực, doanh nghiệp dược phẩm, các cơ sở nghiên cứu và đối tác quốc tế.
Tuy nhiên, xây dựng các cơ sở sản xuất vaccine mới chỉ là bước đầu trên hành trình bảo đảm “chủ quyền y tế”. Châu Phi vẫn đối mặt với những hạn chế lớn về nhân lực y tế, chuyên môn kỹ thuật, công nghệ, cơ sở hạ tầng và nguồn tài chính dài hạn cho nghiên cứu, phát triển và sản xuất. Nếu không đồng thời giải quyết những điểm nghẽn này, các nhà máy mới khó phát huy đầy đủ công suất và khả năng cạnh tranh.
Gánh nặng tài chính càng khiến bài toán trở nên khó khăn. Các chính phủ châu Phi đã chi khoảng 163 tỷ USD để trả nợ nước ngoài trong năm 2024. Tại hơn 50% số quốc gia châu Phi, chi phí trả lãi nợ cao hơn ngân sách dành cho y tế. Điều này cho thấy dư địa dành cho đầu tư vào bệnh viện, phòng xét nghiệm, đào tạo nhân lực hay nghiên cứu vaccine ở nhiều nước vẫn rất hạn chế.
Tại Cộng hòa Dân chủ Congo, cuộc chiến chống Ebola còn gặp thêm những trở ngại từ điều kiện làm việc thiếu thốn và tình trạng chậm trả lương, dẫn tới các cuộc đình công của nhân viên y tế. Khi nguồn lực con người không được bảo đảm, ngay cả những chiến lược phòng, chống dịch được chuẩn bị tốt cũng khó triển khai hiệu quả tại cơ sở.
Vì vậy, tăng cường tự chủ y tế không thể chỉ được hiểu là xây dựng thêm các nhà máy sản xuất vaccine. Châu Phi cần một hệ sinh thái y tế hoàn chỉnh, từ đào tạo nhân lực, nghiên cứu khoa học, sản xuất thuốc và vaccine, phát triển hệ thống phòng xét nghiệm đến xây dựng mạng lưới giám sát và cảnh báo dịch bệnh. Trong đó, nguồn lực trong nước phải giữ vai trò ngày càng lớn, còn hỗ trợ quốc tế cần chuyển mạnh từ cứu trợ ngắn hạn sang đầu tư dài hạn và chuyển giao năng lực.
WHO đang đề xuất một chiến lược tài chính mới nhằm giúp khu vực chuyển từ mô hình phụ thuộc vào viện trợ sang xây dựng các hệ thống y tế được tài trợ chủ yếu bằng nguồn lực trong nước. Đây được xem là hướng đi cần thiết để các quốc gia châu Phi chủ động hơn trước những cú sốc y tế trong tương lai.
Những tiến bộ gần đây cho thấy châu Phi đang có cơ sở để từng bước hiện thực hóa mục tiêu tự chủ y tế. Tuy nhiên, khoảng cách từ mục tiêu đến thực tế vẫn còn lớn. Để thu hẹp khoảng cách này, châu lục cần vừa phát huy nội lực, vừa tranh thủ nguồn lực, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế.
Khai mở tiềm năng tự chủ y tế vì thế không chỉ là yêu cầu đối với từng quốc gia mà còn có ý nghĩa đối với an ninh y tế toàn cầu. Một châu Phi có hệ thống y tế vững vàng, đủ khả năng phát hiện, kiểm soát và sản xuất các sản phẩm y tế thiết yếu sẽ góp phần hạn chế nguy cơ dịch bệnh lan rộng, đồng thời tạo thêm một mắt xích quan trọng trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới.
BH (theo TTXVN)
