Nhiều lái xe công nghệ phải làm việc hơn 10 giờ mỗi ngày để duy trì thu nhập, trong khi đối mặt với chi phí gia tăng, rủi ro nghề nghiệp và hạn chế về an sinh.
Với nhiều lái xe, công việc từng được lựa chọn như giải pháp tạm thời nay đã trở thành nguồn thu nhập chính của gia đình. Đằng sau khái niệm “chủ động thời gian” là những giờ làm việc kéo dài, chi phí phương tiện gia tăng và nhiều rủi ro trên đường.
Anh Võ Tuấn Tú (37 tuổi, lái xe công nghệ ở thành phố Hồ Chí Minh) mỗi ngày làm việc từ 7 giờ đến 20 giờ, thậm chí hơn 14 giờ. Dù vậy, thu nhập gần đây giảm từ 15 - 17 triệu đồng xuống khoảng 13 triệu đồng/tháng. Trong khi đó, riêng tiền xăng xe đã hơn 3 triệu đồng/tháng, chưa kể tiền nhà trọ, điện nước và bảo dưỡng.
“Chạy được cuốc nào hay cuốc đó. Biết chạy nhiều thì hao sức, lâu dài ảnh hưởng sức khỏe, nhưng gia đình, tiền nhà, tiền ăn, chi phí cho con nên mình không dám nghỉ nhiều”, anh Tú chia sẻ.
Khảo sát của Trung tâm Tư vấn và hỗ trợ người lao động Công đoàn thành phố trên 140 lái xe cho thấy 93,6% xác định chạy xe công nghệ là công việc mưu sinh chính. Trong đó, 35,5% làm việc trên 10 giờ/ngày, cá biệt có trường hợp 13-16 giờ/ngày.
Rủi ro nghề nghiệp cũng thường trực: 73,8% số lái xe từng ít nhất một lần va chạm hoặc tai nạn giao thông; hơn 65% từng đối mặt với lừa đảo, cướp giật hoặc quấy rối. Mức chiết khấu có thời điểm lên tới hơn 38% ở một số cuốc xe cũng tạo thêm sức ép lên thu nhập.
Đáng chú ý, dữ liệu từ Bảo hiểm xã hội thành phố Hồ Chí Minh cho thấy trong hơn 400.000 lái xe đang hoạt động tại thành phố chỉ có khoảng 700 người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Trong thời gian dài, doanh nghiệp xác định lái xe là “đối tác”, tham gia quan hệ hợp tác kinh doanh và không thuộc quan hệ lao động truyền thống. Vì vậy, doanh nghiệp không có nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và các chế độ phúc lợi.
Anh Phạm Mi Sên, người có hơn 10 năm chạy xe công nghệ cho biết, dù là “đối tác”, lái xe vẫn chịu sự quản lý thông qua cơ chế phân phối cuốc xe, đánh giá, thưởng, phạt và quyền duy trì tài khoản.
Luật sư Nguyễn Văn Đức (Đoàn Luật sư thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng tranh luận pháp lý về mô hình xe công nghệ từng thể hiện rõ qua vụ việc giữa Vinasun và Grab gần 10 năm trước và vẫn có ý nghĩa đối với bài toán an sinh.
Theo ông, việc dùng danh xưng “đối tác” đặt ra vấn đề về trách nhiệm khi doanh nghiệp quản lý hoạt động thông qua thuật toán, thực hiện nhiều chức năng vốn thuộc về người sử dụng lao động.
Trong quá trình sửa đổi pháp luật về bảo hiểm xã hội, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội có đề xuất mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số.
Các chuyên gia cho rằng cần phân biệt người thực chất có quan hệ lao động với người cung cấp dịch vụ độc lập. Khi nền tảng kiểm soát việc phân công, giá dịch vụ hoặc quyền tiếp tục làm việc, cần làm rõ trách nhiệm trong xác nhận thu nhập, cung cấp dữ liệu và phối hợp thu, nộp bảo hiểm xã hội.
Chính sách cũng cần tính đến người làm việc trên nhiều nền tảng, có thu nhập không ổn định hoặc bán thời gian; đồng thời nghiên cứu cơ chế đóng linh hoạt để tránh đóng trùng và giảm gánh nặng với người thu nhập thấp.
Theo bà Trần Thị Diệu Thúy, Phó trưởng Đoàn đại biểu Thành phố Hồ Chí Minh, trách nhiệm không thể đặt hoàn toàn lên lái xe khi doanh nghiệp nền tảng có khả năng tác động đến giá cước, chiết khấu, phân bổ chuyến, xếp hạng, thưởng, phạt và quyền duy trì tài khoản.
Bà đề xuất cơ chế đóng góp “ba bên”, gồm lái xe, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước; trong đó doanh nghiệp thực hiện phần nghĩa vụ của mình, Nhà nước có thể hỗ trợ người thu nhập thấp hoặc trong giai đoạn đầu.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội (SocialLife) cho rằng, cần nhận diện các dấu hiệu cốt lõi của quan hệ lao động trên nền tảng, như ấn định giá dịch vụ, phân phối công việc bằng thuật toán, áp dụng chế tài và đánh giá kết quả công việc.
Với những lái xe đã coi đây là sinh kế lâu dài, vấn đề đặt ra là xây dựng cơ chế vừa giữ được tính linh hoạt của kinh tế nền tảng, vừa tạo điểm tựa an sinh tương xứng. Định danh đúng quan hệ lao động và phân bổ hợp lý trách nhiệm giữa các bên là những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện.
TT (theo TTXVN)
.png "Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia rà soát chính sách giá, phí của Grab")
