Duy trì giấy phép kinh doanh thuốc lá là một trong những công cụ giúp kiểm soát mạng lưới phân phối, ngăn ngừa trẻ em và thanh thiếu niên tiếp cận sản phẩm gây nghiện này.

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được Quốc hội thảo luận. Trong đó, việc duy trì hay bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá là vấn đề thu hút nhiều ý kiến.
Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP của Chính phủ đặt ra yêu cầu cắt giảm, đơn giản hóa nhiều thủ tục thuộc lĩnh vực quản lý của Bộ Công Thương. Tiếp đó, Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP cho phép không thực hiện một số yêu cầu cấp giấy phép mua bán, bán thuốc lá trong thời gian từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027. Những quy định này đặt ra yêu cầu xác định phương thức quản lý hoạt động kinh doanh thuốc lá sau giai đoạn chuyển tiếp.
Theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng), việc duy trì giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá cần được xem xét trên hai phương diện: yêu cầu kiểm soát mặt hàng có tác hại đối với sức khỏe cộng đồng và yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh hợp pháp.
Thuốc lá không phải hàng hóa tiêu dùng thông thường. Do đó, Nhà nước cần kiểm soát chặt chẽ hoạt động sản xuất, phân phối và tiêu thụ. Việc đánh giá vai trò của giấy phép cần gắn với từng khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ, làm rõ những yếu tố mà công cụ này có thể kiểm soát và không dễ thay thế bằng các biện pháp quản lý khác.
Theo các chuyên gia y tế, thuốc lá là sản phẩm gây nghiện, dẫn đến bệnh tật, tử vong và tạo gánh nặng lớn cho sức khỏe, kinh tế, xã hội. Cấp phép kinh doanh không chỉ giúp quản lý chủ thể, địa điểm kinh doanh mà còn tạo cơ sở kiểm soát mạng lưới phân phối, số lượng điểm bán và việc chấp hành pháp luật.
Thông qua các điều kiện, nghĩa vụ gắn với giấy phép, cơ quan quản lý có thể giám sát việc thực hiện những quy định như không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi; không quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá trái quy định; không kinh doanh tại địa điểm bị cấm và trong phạm vi 100 m phía ngoài cổng cơ sở giáo dục, cơ sở y tế theo quy định pháp luật.
Công ước Khung của WHO về Kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC) cũng đề cập các yêu cầu này. Điều 5 yêu cầu các quốc gia thành viên xây dựng, thực thi biện pháp ngăn ngừa, giảm tiêu thụ thuốc lá và nghiện nicotine. Điều 15 đề cập việc áp dụng các biện pháp, trong đó có cấp giấy phép khi thích hợp, để kiểm soát sản xuất, phân phối và ngăn ngừa buôn bán bất hợp pháp thuốc lá.

Nếu bãi bỏ điều kiện kinh doanh và cơ chế cấp giấy phép, chuyển sang hoạt động kinh doanh tự do, số lượng điểm bán thuốc lá có thể gia tăng, mạng lưới phân phối trở nên phân tán và khó kiểm soát. Khi đó, cơ quan chức năng khó xác định, theo dõi các cơ sở kinh doanh, gây trở ngại cho thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm như bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, quảng cáo, khuyến mại, trưng bày trái quy định hoặc kinh doanh tại địa điểm bị cấm.
Đáng chú ý, khi không kiểm soát được mạng lưới và địa điểm bán lẻ, việc ngăn chặn tình trạng thuốc lá được bày bán tràn lan, kể cả tại những khu vực tập trung đông trẻ em và thanh thiếu niên, sẽ gặp nhiều khó khăn. Điều này có thể làm giảm hiệu quả thực thi các quy định bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ tiếp cận thuốc lá.
Vấn đề càng cần được cân nhắc trong bối cảnh Việt Nam đang tăng cường các giải pháp bảo vệ sức khỏe nhân dân. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 yêu cầu “tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như rượu, bia, thuốc lá”. Thông báo số 176-TB/VPTW cũng nhấn mạnh định hướng “nói không với rượu bia, thuốc lá, chất kích thích”.
Vì vậy, việc xem xét bãi bỏ một công cụ quản lý hoạt động kinh doanh thuốc lá cần được đặt trong tổng thể mục tiêu kiểm soát các yếu tố nguy cơ và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia áp dụng cơ chế cấp phép hoặc đăng ký bắt buộc đối với cơ sở kinh doanh thuốc lá, kết hợp kiểm soát số lượng, vị trí và mật độ điểm bán nhằm hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm.
Tại bang Victoria (Australia), các cơ sở bán buôn và bán lẻ thuốc lá phải có giấy phép gắn với từng địa điểm kinh doanh. Cơ sở kinh doanh có trách nhiệm lưu giữ hồ sơ, báo cáo hoạt động, niêm yết giấy phép, tuân thủ quy định về bán hàng, trưng bày, quảng cáo và có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép nếu vi phạm.
Australia còn triển khai nhiều biện pháp nhằm giảm tính sẵn có của thuốc lá trên thị trường như giảm số lượng cửa hàng kinh doanh, giới hạn vị trí bán, cấm bán gần trường học, giảm số giấy phép bán lẻ và giới hạn thời gian bán hàng. Những chính sách này thể hiện cách tiếp cận quản lý chặt chẽ hoạt động bán lẻ thuốc lá thay vì tự do hóa.
Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy cấp phép là một công cụ giúp Nhà nước chủ động quản lý mạng lưới phân phối, hạn chế tình trạng hoạt động bán lẻ thuốc lá phát triển tự do, khó kiểm soát.
Các chuyên gia cũng khuyến nghị không nên coi thuốc lá là hàng hóa thông thường để tự do hóa hoạt động kinh doanh một sản phẩm gây nghiện, có hại cho sức khỏe. Việc duy trì cơ chế cấp phép cần được xem xét cùng các biện pháp quản lý phù hợp, nhằm kiểm soát mạng lưới phân phối, bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên và bảo đảm hiệu quả thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
THU THẢO (Tổng hợp)