Hơn 5 thế kỷ đã qua, câu chuyện về Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn chưa thôi sức hút. Những giá trị tư tưởng của ông vẫn là 'kim chỉ nam', gợi mở cách nhìn và cách ứng xử trước những biến động của hôm nay.
Không chỉ là những lời “sấm truyền”
Về xã Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hải Phòng) hôm nay, câu chuyện về Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn được kể theo nhiều cách. Hơn 500 năm trôi qua, nhưng sức sống của những câu chuyện ấy vẫn đáng chú ý bởi Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ được nhớ đến với tài học, thơ văn hay những lời được dân gian xem như dự báo về thời cuộc. Đằng sau hình ảnh Trạng Trình huyền bí là một con người cụ thể, sống giữa một giai đoạn lịch sử đầy biến động và trực tiếp lựa chọn cách ứng xử trước thời cuộc.
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491. Năm 1535, ông đỗ Trạng nguyên và ra làm quan dưới triều Mạc. Nhưng chỉ sau một thời gian, ông xin cáo quan về quê. Trước đó, ông từng dâng sớ xin trị tội 18 lộng thần nhưng không được chấp thuận.
Rời chốn quan trường, Nguyễn Bỉnh Khiêm trở về Trung Am mở trường dạy học, làm thơ và sống cuộc đời của một bậc trí sĩ. Chính lựa chọn ấy góp phần tạo nên một Nguyễn Bỉnh Khiêm đặc biệt trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI.
Trong ký ức dân gian, ông được gắn với nhiều câu chuyện về khả năng nhìn thấu thời cuộc. Những câu truyền tụng như “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” (Một dải Hoành Sơn, dung thân muôn đờ) được hậu thế nhắc lại và gắn với những biến động chính trị của thời đại. Tuy nhiên, các cách lý giải những lời truyền tụng ấy qua từng thời kỳ không hoàn toàn giống nhau.
Điều đó đặt ra một cách tiếp cận khác: Thay vì chỉ đi tìm lời giải cho những câu “sấm”, cần nhìn Nguyễn Bỉnh Khiêm từ chính năng lực quan sát và tư duy của ông.
Ông Nguyễn Văn Tái, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, cho rằng phía sau những câu chuyện nhuốm màu huyền bí là một Nguyễn Bỉnh Khiêm rất cụ thể. Ông là nhà Nho, nhà giáo, nhà thơ và người từng trực tiếp tham dự vào đời sống chính trị đầy biến động của đất nước. Đó cũng là điểm làm nên sức sống lâu dài của Trạng Trình.
Nếu chỉ nhìn ông như một “nhà tiên tri”, di sản Nguyễn Bỉnh Khiêm sẽ bị thu hẹp vào những dự đoán chưa thể kiểm chứng. Nhưng nếu nhìn từ tư tưởng, nhân cách và cách ứng xử trước thời cuộc, giá trị của ông trở nên rộng hơn nhiều.
Nguyễn Bỉnh Khiêm từng bước vào chốn quan trường với khát vọng đem tài năng phụng sự đất nước. Khi nhận thấy con đường ấy không còn phù hợp với lựa chọn của mình, ông lui về quê.
Theo ông Nguyễn Văn Đóa, người làng Trung Am, xã Nguyễn Bỉnh Khiêm – người nghiên cứu, tìm hiểu về Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm thì lựa chọn này của Trạng Trình không phải là rời bỏ thời cuộc.
“Từ Trung Am, ông tiếp tục công việc của một nhà giáo, nhà thơ, nhà tư tưởng. Ngôi trường do ông mở trở thành nơi đào tạo nhiều học trò nổi tiếng. Di sản ấy cho thấy một lựa chọn đáng suy ngẫm: Khi không thể thay đổi hoàn cảnh bằng quyền lực, có thể thay đổi con người bằng tri thức. Đây chính là một trong những giá trị khiến Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn có khả năng đối thoại với hiện tại”, ông Nguyễn Văn Đóa chia sẻ.
Di sản Nguyễn Bỉnh Khiêm được nhìn từ đạo làm người, thái độ trước thời cuộc, tinh thần hiếu học và những giá trị giáo dục được trao truyền qua nhiều thế hệ. Có lẽ vì vậy, mỗi thế hệ lại tìm thấy ở Nguyễn Bỉnh Khiêm một điều khác nhau.
Với người cao tuổi ở Trung Am, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là một phần ký ức quê hương. Với những người làm công tác di tích, ông là đối tượng cần tiếp tục nghiên cứu, giải mã và bảo tồn. Với học sinh, ông là danh nhân gắn với lịch sử, văn học và truyền thống hiếu học của quê hương. Còn với du khách khi về Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là hành trình trở về với không gian văn hóa, nơi lịch sử, ký ức dân gian và đời sống đương đại cùng tồn tại.
Hơn 500 năm đã qua, những triều đại và biến động mà Nguyễn Bỉnh Khiêm từng chứng kiến đã trở thành lịch sử. Nhưng trí tuệ, học vấn và khí tiết của ông vẫn được nhắc nhớ.
“Có thể hậu thế sẽ không bao giờ thống nhất được tất cả những câu chuyện về sấm Trạng Trình. Nhưng điều đó không làm giảm giá trị của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Bởi giá trị lớn nhất không nằm ở việc ông đã đoán đúng bao nhiêu sự kiện. Giá trị nằm ở cách một trí thức trước những biến động của thời đại đã nhìn thời thế, giữ mình, trọng đạo lý và đặt tri thức vào trung tâm của cuộc sống”, ông Nguyễn Văn Tái cho biết thêm.
Đó chính là lý do Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn có thể trở thành một “kim chỉ nam” vượt thời gian không phải để hậu thế dựa vào đó đoán trước tương lai, mà để biết cách nhìn hiện tại, cách lựa chọn và cách sống có trách nhiệm với tương lai.
TÂM PHÚC
.jpg "Thi sáng tác mẫu phác thảo phù điêu Đền thờ Trạng Trình")
.jpg "Hơn 225.000 lượt du khách về đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm trong 3 ngày đầu xuân")
