Từ ngôi mộ cổ tại thôn Ô Mễ, xã Đại Sơn (Hải Phòng) và hệ thống văn bia hàng trăm năm tuổi, thân thế, những đóng góp của Đệ tam cung tần Nguyễn Thị Ngọc Chén dần được làm sáng tỏ.
Nằm tại khu lăng Bà Chúa Chén, thôn Ô Mễ, xã Đại Sơn, ngôi mộ cổ là dấu tích đặc biệt gắn với cuộc đời Đệ tam cung tần Nguyễn Thị Ngọc Chén. Mang kiến trúc mộ hợp chất thời Lê Trung Hưng, công trình cung cấp tư liệu về kỹ thuật mai táng của tầng lớp có địa vị trong xã hội đầu thế kỷ XVII.
Ngôi mộ được phát hiện ngày 9/12/1980, khi đội thủy lợi địa phương đào mương dẫn nước tại thôn Ô Mễ, xã Hưng Đạo, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Hưng (nay thuộc xã Đại Sơn, thành phố Hải Phòng). Sau khi một số người dân tự ý mở mộ, ngày 10/12/1980, Ty Văn hóa - Thông tin Hải Hưng cùng các cơ quan chuyên môn tiến hành khảo sát và khai quật phục vụ nghiên cứu.
Kết quả xác định đây là mộ hợp chất, có lớp vỏ dày khoảng 12 cm làm từ vôi, cát và mật; quan tài bằng gỗ ngọc am sơn đỏ. Bên trong còn thi hài nữ giới, dấu tích khâm liệm, trang phục và hài da. Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu thu hồi chuỗi tràng hạt gồm 95 hạt màu đen cùng một số hạt màu đỏ, vàng trong và cẩm thạch. Hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hải Phòng.
Cuộc khai quật cung cấp tư liệu về cấu trúc mộ, vật liệu mai táng và cách thức khâm liệm. Ông Tăng Bá Hoành, Chủ tịch danh dự Hội Khoa học Lịch sử thành phố Hải Phòng, người trực tiếp tham gia nghiên cứu, nhận định: “Riêng về phần mộ được nghiên cứu khá kỹ, tạo điều kiện cho chúng ta ngày nay hiểu biết việc khâm liệm những danh nhân ở đầu thế kỷ XVII như thế nào”.
Kết quả nghiên cứu được công bố trong bài viết “Mộ hợp chất Ô Mễ” trên Thông báo Khảo cổ học năm 1981. Tuy nhiên, tư liệu khảo cổ chưa đủ xác định danh tính chủ nhân. Căn cứ quan trọng là hệ thống văn bia tại chùa Sùng Minh: Bia năm 1620 ghi bà là “Vương phủ nội cung tần”; bia năm 1682 ghi danh vị “Vương phủ Đệ tam cung tần Nguyễn Thị Ngọc Chén”, hiệu Diệu Trí. Đối chiếu văn bia với gia phả và tư liệu địa phương, các nhà nghiên cứu bước đầu xác định ngôi mộ cổ Ô Mễ là nơi an táng bà.
Theo gia phả dòng họ và tư liệu địa phương, Nguyễn Thị Ngọc Chén, hiệu Diệu Trí, sinh năm 1589, mất năm 1626. Quê nội của bà ở thôn Thượng, xã Bình Lãng; quê ngoại tại thôn Ô Mễ, đều thuộc xã Đại Sơn ngày nay. Văn bia năm 1682 ghi bà là “Trịnh Vương phối ngẫu”. Qua đối chiếu niên đại và tư liệu, các nhà nghiên cứu bước đầu xác định Trịnh Vương được nhắc đến là Bình An Vương Trịnh Tùng.
Dấu tích tại chùa Sùng Minh cho thấy những đóng góp cụ thể của bà đối với quê ngoại. Năm 1615, bà cho xây dựng hậu đường và hai dãy hành lang chùa. Năm 1620, bà cùng thân mẫu là Vương Thị Đũa, hiệu Diệu Minh, công đức 5 sào ruộng cho Tam bảo. Văn bia năm 1682 còn ghi việc dành ruộng đất phụng sự tổ tiên hai bên, lo ngày giỗ, lễ Chạp và quy định trách nhiệm thờ tự của con cháu.
Tương truyền, bên cạnh việc công đức xây dựng, tu sửa chùa Sùng Minh và dành ruộng đất cho việc thờ tự, theo truyền ngôn địa phương, bà còn tu sửa đình Ô Mễ, xây cầu đá, quán nghỉ chân, truyền dạy nghề trồng dâu nuôi tằm, xay xát gạo. Những việc làm ấy gắn với cả đời sống tín ngưỡng, nhu cầu đi lại và sinh kế của người dân, cho thấy sự quan tâm của bà đối với quê hương không chỉ dừng ở hoạt động công đức mà còn hướng đến những nhu cầu thiết thực của cộng đồng.
Sau khi mất, bà được nhân dân thờ phụng tại đền Thượng Uyển Hoa, chùa Sùng Minh và khu lăng mộ. Lễ giỗ được duy trì vào ngày mồng 9 tháng Tám âm lịch hằng năm. Qua nhiều thế hệ, việc thờ phụng và gìn giữ các công trình liên quan đã trở thành một phần đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương, thể hiện sự trân trọng, tri ân đối với những đóng góp của bà cho quê hương.
Mới đây, xã Đại Sơn tổ chức hội thảo khoa học về Đệ tam cung tần Nguyễn Thị Ngọc Chén, với 9 tham luận và 10 lượt ý kiến. Các đại biểu tập trung làm rõ thân thế, cuộc đời của bà, giá trị hệ thống văn bia, tư liệu Hán Nôm và các di tích liên quan. Hội thảo cũng đề xuất tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu, hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng quần thể Đền Thượng Uyển Hoa - Chùa Sùng Minh - Khu lăng mộ là di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố.
Bà Trịnh Ngọc Ánh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Đại Sơn cho biết: “Địa phương xác định các di tích, tư liệu và dấu tích liên quan đến Đệ tam cung tần Nguyễn Thị Ngọc Chén không chỉ là tài sản văn hóa mà còn là một phần ký ức lịch sử của quê hương. Xã sẽ tiếp tục phối hợp với các nhà khoa học, cơ quan chuyên môn nghiên cứu, làm rõ thân thế, cuộc đời của bà; đồng thời hoàn thiện hồ sơ, đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét xếp hạng các di tích liên quan”.
Bốn thế kỷ đã trôi qua, những dấu tích gắn với Đệ tam cung tần Nguyễn Thị Ngọc Chén vẫn được gìn giữ tại Đại Sơn. Tiếp tục nghiên cứu, xác minh và bảo tồn các di sản liên quan không chỉ góp phần làm sáng tỏ một nhân vật lịch sử mà còn gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương cho các thế hệ mai sau.
TRẦN HIỀN
.png "Dấu xưa bà Chúa Chén ở Đại Sơn")
.jpg "Xã Đại Sơn - Nơi trồng cây vụ đông sớm nhất Hải Phòng")
