Tứ linh từ - Di sản tâm linh độc đáo đất Cảng

Bốn ngôi từ linh thiêng

Trong lịch sử Hải Phòng, vùng An Dương xưa là nơi lưu giữ nhiều di tích gắn với sự nghiệp dựng nước, giữ nước và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Trong đó, từ Lương Xâm, phủ Thượng Đoạn, đền Phú Xá và từ Nghĩa Xá được suy tôn là Tứ linh từ. Mỗi di tích gắn với một nhân vật, câu chuyện lịch sử và tín ngưỡng riêng, nhưng đều thể hiện lòng biết ơn của nhân dân đối với những người có công với quê hương.

Đứng đầu Tứ linh từ là từ Lương Xâm, được suy tôn là từ cả, thờ Đức Vương Ngô Quyền. Theo truyền ngôn địa phương, trước trận đánh lịch sử, Ngô Quyền chọn khu vực này làm nơi đặt đại bản doanh, tổ chức bố trí lực lượng và chỉ huy quân sĩ. Di tích hiện lưu giữ nhiều hiện vật, cổ vật cùng 25 đạo sắc phong có niên đại từ năm 1522 đến năm 1924, được công nhận là di tích quốc gia từ năm 1986.

Nếu từ Lương Xâm gắn với chiến thắng Bạch Đằng năm 938 thì đền Phú Xá lưu dấu câu chuyện về cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông năm 1288. Tương truyền, vùng Phú Lương xưa được Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn chọn làm nơi cất giữ lương thảo phục vụ chiến đấu. Nữ tướng hậu cần Bùi Thị Từ Nhiên cùng nhân dân địa phương góp sức chuẩn bị lương thực, hỗ trợ quân sĩ. Sau khi Trần Quốc Tuấn qua đời, nhân dân lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của ông; công lao của bà Bùi Thị Từ Nhiên cũng được ghi nhớ qua việc thờ phụng tại di tích. Đền Phú Xá vì thế trở thành biểu tượng của tinh thần yêu nước, sự đoàn kết quân dân và những đóng góp thầm lặng làm nên chiến thắng.

Còn phủ Thượng Đoạn là trung tâm tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong "Tứ bất tử" của Việt Nam. Theo truyền thuyết địa phương, Mẫu từng giáng thế giúp đỡ người nghèo, hỗ trợ dân khai hoang, lập đất và ổn định cuộc sống. Được xây dựng từ thế kỷ XVI, phủ nổi bật với kiến trúc gỗ, hệ thống chạm khắc tinh xảo cùng nhiều đồ thờ tự có giá trị. Nơi đây được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1992.

Đền (từ) Nghĩa Xá gắn với danh tướng Phạm Tử Nghi, được nhân dân tôn kính là Đức Thánh Niệm. Theo truyền ngôn, ngôi từ được xây dựng trên mảnh đất gia đình ông từng sinh sống. Trải qua quá trình đô thị hóa, cảnh quan làng Nghĩa Xá xưa có nhiều thay đổi, nhưng ngôi từ vẫn hiện diện như một dấu nối giữa quá khứ và hiện tại, lưu giữ ký ức về vùng quê giàu truyền thống.

Bốn ngôi từ, bốn câu chuyện khác nhau, nhưng cùng hội tụ ở đạo lý tri ân tiền nhân. Việc suy tôn Tứ linh từ không chỉ thể hiện vị thế của từng di tích mà còn phản ánh mối liên kết văn hóa, tín ngưỡng được cộng đồng vun đắp qua nhiều thế hệ.

“Mỗi ngôi từ có nhân vật được thờ phụng và câu chuyện lịch sử riêng, nhưng đều gắn với những người có công với quê hương. Từ Lương Xâm được suy tôn là từ cả, giữ vị trí đặc biệt trong hệ thống Tứ linh từ. Đây là truyền thống được người dân trân trọng và gìn giữ qua nhiều thế hệ”, ông Phạm Văn Xuân, Thủ nhang từ Lương Xâm chia sẻ.

Hợp tế Tứ linh từ

Nếu các di tích lưu giữ những câu chuyện lịch sử thì lễ hợp tế Tứ linh từ chính là sợi dây kết nối bốn không gian thờ tự, thể hiện tinh thần cộng đồng của cư dân An Dương xưa.

Theo ông Phạm Văn Xuân, thủ nhang từ Lương Xâm, điểm đặc sắc của nghi lễ là sự tham gia của các đội tế thuộc các từ, đền còn lại. Vào dịp lễ hội của mỗi di tích, đội tế của các từ còn lại đến dâng lễ, thực hiện nghi thức truyền thống, bày tỏ lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa các cộng đồng thờ tự, những nơi được tôn vinh là nơi linh thiêng vùng An Dương xưa.

Trong không khí trang nghiêm, các đội tế cùng thực hành nghi lễ, duy trì những quy tắc và phong tục được truyền lại từ thế hệ trước. Sự hiện diện của các đội tế tại những di tích khác nhau cho thấy tinh thần tương trợ, sự gắn kết và ý thức gìn giữ truyền thống chung.

Đặc biệt, tại từ Lương Xâm – ngôi từ được suy tôn là từ cả – lễ hợp tế Tứ linh từ được tổ chức vào dịp kỷ niệm chiến thắng Bạch Đằng. Nghi lễ càng có ý nghĩa khi cộng đồng cùng hướng về chiến công năm 938, tưởng nhớ công lao của Ngô Quyền và những người góp phần bảo vệ nền độc lập dân tộc.

“Lễ hợp tế là nét đẹp truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Các đội tế cùng tham gia hành lễ, thể hiện sự tôn kính đối với những người có công với quê hương. Tại từ Lương Xâm, nghi lễ được tổ chức vào dịp kỷ niệm chiến thắng Bạch Đằng, góp phần nhắc nhớ truyền thống và công lao của Đức Vương Ngô Quyền”, ông Phạm Văn Xuân cho biết thêm.

Để duy trì nghi lễ, vai trò của những người trực tiếp trông nom di tích, các đội tế và cộng đồng dân cư rất quan trọng. Họ không chỉ chuẩn bị các điều kiện hành lễ mà còn truyền lại kinh nghiệm, quy trình và ý nghĩa nghi thức cho thế hệ kế tiếp. Nhờ đó, giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Bốn ngôi từ của vùng An Dương xưa vẫn hiện diện giữa đời sống Hải Phòng như những địa chỉ lưu giữ ký ức cộng đồng. Trong đó, lễ hợp tế Tứ linh từ là nét văn hóa đặc biệt, kết nối các di tích bằng lòng thành kính với tiền nhân và trách nhiệm gìn giữ truyền thống.