Từ xử phạt đến thay đổi thói quen phân loại rác tại nguồn

Khoảng 3 tháng gần đây, liên tiếp các trường hợp bị xử phạt do không phân loại, bỏ rác không đúng quy định tại xã Kiến Hải và xã Nam Sách cho thấy chính quyền cơ sở đã bắt đầu áp dụng chế tài thay vì chỉ tuyên truyền, nhắc nhở.

Từ ngày 1/1/2025, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trở thành yêu cầu bắt buộc theo Luật Bảo vệ môi trường. Rác sinh hoạt được phân thành 3 nhóm gồm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; chất thải rắn sinh hoạt khác. Sau hơn 1,5 năm triển khai và áp dụng chế tài theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP, công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn thành phố đã có chuyển biến. Tỷ lệ thu gom, xử lý đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường đạt khoảng 95% ở khu vực đô thị và 90% ở khu vực nông thôn; tỷ lệ tái chế, tái sử dụng, làm phân hữu cơ khoảng 24%.

Tại xã Kiến Hải, với hơn 46.000 dân, nhiều khu dân cư, chợ, cảng cá, cơ sở thu mua, chế biến thủy sản và các hoạt động dịch vụ, mỗi ngày địa phương phát sinh hơn 22 tấn rác sinh hoạt, trong khi lượng rác được tiếp nhận tại Khu xử lý chất thải Đình Vũ khoảng 10,8 tấn/ngày.

Phân loại rác tại nguồn là giải pháp trực tiếp để giảm lượng rác phải đưa về khu xử lý tập trung. Tỷ lệ hộ thực hiện phân loại tại xã Kiến Hải đạt khoảng 92%. Địa phương thành lập tổ xử lý vi phạm, phân công cán bộ phụ trách từng khu vực; khi phát hiện rác chưa phân loại, lực lượng giám sát ghi nhận hiện trường, xác minh và lập hồ sơ xử lý. Cách làm này cho thấy nếu chính quyền quyết liệt, có quy trình và phân công cụ thể, quy định hoàn toàn có thể được đưa vào thực tế.

Tuy nhiên, phân loại rác tại nguồn sẽ khó đạt hiệu quả nếu chỉ yêu cầu người dân làm đúng. Thực tế tại một số địa phương, việc phân loại còn hình thức; rác sau phân loại chưa được thu gom riêng, vận chuyển riêng một cách đồng bộ.

Khi đơn vị thu gom từ chối tiếp nhận rác chưa phân loại, nếu thiếu giám sát, một số người có thể mang rác đi đổ trộm vào ban đêm. Tình trạng đổ rác không đúng nơi quy định, đốt rác vẫn tái diễn. Rác chưa phân loại khiến công nhân môi trường phải làm thêm công đoạn phân loại, kéo theo chi phí, nhân lực và thời gian. Vì vậy, xử phạt phải đi cùng với trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Chỉ thị 16 của Ban Thường vụ Thành ủy về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn đã chỉ rõ những tồn tại, hạn chế và đặt ra yêu cầu trách nhiệm đối với cấp ủy, chính quyền và người đứng đầu.

Cùng với tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, thành phố cần đẩy nhanh các dự án xử lý chất thải bằng công nghệ tiên tiến; phấn đấu trong năm 2027 đưa vào vận hành 2 nhà máy; đồng bộ hệ thống thu gom, lưu giữ, trung chuyển, vận chuyển rác sau phân loại; ứng dụng chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống giám sát thông minh. Việc lắp đặt camera tại các tuyến đường hay xảy ra tình trạng đổ trộm rác cũng cần được triển khai có trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải nhưng hiệu quả giám sát thấp.

Phân loại rác tại nguồn là một chuỗi liên hoàn. Người dân phân loại đúng mới chỉ là khâu đầu tiên; tiếp đó phải là thu gom riêng, vận chuyển riêng và xử lý phù hợp. Xử phạt để tạo kỷ luật; tổ chức tốt để tạo niềm tin và duy trì thường xuyên để hình thành thói quen. Khi đó, phân loại rác tại nguồn mới thực sự tạo chuyển biến, hình thành nếp sống văn minh, giúp môi trường ngày càng xanh, sạch đẹp.