Vai hề trong Chèo - tiếng cười thâm sâu giữa sân khấu hiện đại

Vai hề - từ tiếng cười dân gian đến bản lĩnh phản biện

Từ bao đời nay, hề luôn là một trong những nhân vật không thể thiếu trong nghệ thuật Chèo truyền thống (Phi hề bất thành Chèo). Khác với vai đào, kép thường mang vẻ đẹp lý tưởng, vai hề xuất hiện như một “nhân vật dị biệt”, có khi câm, điếc, què quặt nhưng lại là kẻ giữ thước đo lương tri và đạo lý trong thế giới đảo lộn của vở diễn. Dưới lớp vỏ hài hước là tiếng nói phản biện, châm biếm sâu cay trước những tha hóa quyền lực, sự lố bịch của xã hội phong kiến.

Hề trong Chèo được chia thành hai nhóm: hề áo ngắn và hề áo dài. Hề áo ngắn thường là lính hầu, đầy tớ, người ở… với tính cách hoạt náo, hồn nhiên nhưng lại có khả năng lột tả các mâu thuẫn xã hội bằng hành vi lố bịch. Trong khi đó, hề áo dài (còn gọi là hề tính cách) thường là những nhân vật có địa vị (cụ đồ, lý trưởng, thầy cúng, hương chức…) nhưng lại thiểu năng cả về nhân cách và trí tuệ. Họ bị dân gian lật tẩy, giễu nhại thảm hại, trở thành kẻ phản diện lố lăng.

Tại sân khấu chèo Hải Phòng, một trong những nghệ sĩ dành tâm huyết đặc biệt cho vai hề là nghệ sĩ Trần Quốc Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng. Hơn 20 năm gắn bó với Chèo, anh bén duyên với diễn hề từ vai Cả Sứt - một mẫu vai hề nổi tiếng từ vở chèo cổ Kim Nham. Vai diễn này do cố Nghệ sĩ Ưu tú Văn Phiếm - thế hệ đầu của Chèo Hải Phòng trực tiếp truyền nghề, đã trở thành nền tảng cho hành trình sáng tạo của anh suốt hơn 20 năm.

“Tôi học được từ thầy Phiếm không chỉ là cách đi đứng méo mó, cách nhừa nhựa tiếng nói của vai Cả Sứt mà còn là triết lý trong tiếng cười dân gian: cười để nghĩ, cười để nhìn rõ hơn bản chất xã hội”, nghệ sĩ Quốc Kiên chia sẻ.

Từ nền tảng đó, anh phát triển nhân vật Thạch Tỵ, vai hề xuyên suốt vở Thạch Sùng. Nhân vật này là con trai dị dạng của Thạch Sùng, được xây dựng như một “phiên bản mở rộng” từ hình ảnh Cả Sứt, vừa kế thừa giọng nói méo mó, hình thể dị biệt, vừa mang chiều sâu về tâm lý: là nạn nhân của lối sống tham lam, thất đức. Vai diễn đã mang về cho anh Huy chương Bạc tại Liên hoan sân khấu Chèo toàn quốc 2016, khẳng định khả năng “sáng tạo trong cái cũ” - một hướng đi được đánh giá rất cao trong nghệ thuật truyền thống.

Không dừng lại ở đó, nghệ sĩ Quốc Kiên còn tạo dấu ấn bất ngờ khi hóa thân thành lái buôn Phù Tang trong vở Vùng sáng Dương Kinh. Vai diễn này giúp anh giành Huy chương bạc tại Liên hoan sân khấu Chèo toàn quốc 2009. Dù chỉ xuất hiện trong một lớp ngắn, nhưng nhân vật đại diện cho thương nhân nước ngoài cấu kết với quan lại, đã tạo nên một tiếng cười độc đáo. Với tạo hình Samurai kiểu Nhật, giọng nói nửa ngoại quốc nửa chèo, hành động quái đản và biểu cảm lố bịch, nhân vật này khiến khán giả “ghét mà vẫn thích”, là hình mẫu mới cho vai hề hiện đại.

GS Trần Chí Trắc, Chủ khảo Liên hoan nhận xét: “Một lớp diễn ngắn nhưng sáng tạo đột phá. Vai hề này cho thấy nghệ sĩ hiểu chèo từ trong bản chất, dám làm mới mà không mất gốc”.

Sức sống mới của vai hề trên sân khấu hôm nay

Nếu như ngày xưa, hề chiếm một nửa thời lượng của vở chèo thì hiện nay, vai hề lại thường bị thu hẹp, nhất là trong các vở diễn chính kịch, tâm lý. Tuy nhiên, chính điều đó khiến những ai theo đuổi vai hề càng trăn trở và tìm cách đưa tiếng cười dân gian đến gần hơn với công chúng hôm nay.

Nhiều năm trở lại đây, Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng tích cực đưa các trích đoạn chèo có vai hề vào biểu diễn trong khu công nghiệp, sân trường, không gian mở… Tại một suất diễn gần đây tại Khu công nghiệp VSIP Hải Phòng, hàng trăm công nhân chăm chú theo dõi trích đoạn “Hội đồng việc làng” với nhân vật Hương Câm. Dù không nói một lời, nghệ sĩ Quốc Kiên trong tạo hình hề câm chỉ cần tiếng kêu be be như dê, ánh mắt ngây dại và điệu bộ méo mó đã khiến cả khán phòng bật cười.

Chị Trần Thị Hạnh, công nhân Công ty Nipro Pharma Việt Nam chia sẻ: “Tôi chưa từng xem chèo nhưng suất diễn này khiến tôi thấy hứng thú. Vai hề câm kỳ quặc nhưng cực kỳ biểu cảm, vừa gây cười, vừa châm biếm thâm sâu. Đúng là xem rồi mới thấy sân khấu truyền thống có sức hút riêng”.

Nghệ sĩ Quốc Kiên nhìn nhận: “Hề Chèo không chỉ gây cười mà còn là người dẫn chuyện, là cầu nối các lớp diễn và quan trọng nhất là người được phép nói thẳng, nói thật. Ngay cả vua, chúa cũng bị hề phê phán không kiêng dè. Đó là quyền lực mà chỉ nhân vật hề mới có được trên sân khấu”.

Bên cạnh các thế hệ đi trước, Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng hiện có một số diễn viên trẻ được đánh giá tiềm năng trong vai hề, như: Hà Quốc Trì, Lê Văn Thanh. Mỗi người có một phong cách khác nhau, người nghiêng về biểu cảm hình thể, người có duyên sân khấu bẩm sinh, nhưng đều thể hiện được những vai hề khá tốt trong các vở như Lưu Bình Dương Lễ, Quan Âm Thị Kính và những vai diễn trong các vở thuộc Chương trình Sân khấu truyền hình Hải Phòng.

“Các bạn trẻ có lòng yêu nghề, chịu khó học hỏi và rất cần cơ hội để thể hiện”, anh Kiên chia sẻ. Tuy nhiên, anh cũng thẳng thắn: “Vai hề hiện nay ít được chú trọng trong các vở chính thống đi dự thi, nên nhiều diễn viên có khả năng vẫn chưa có đất dụng võ. Vai hề thường là mảnh đất nở muộn - người diễn hề thường thành đạt muộn hơn, nhưng nếu đủ kiên trì thì tiếng cười của họ sẽ còn ở lại rất lâu trong lòng khán giả”.

Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng Nguyễn Thị Thu Thủy cho biết: “Chúng tôi đang từng bước đổi mới cách tiếp cận với khán giả trẻ. Chèo sẽ không chỉ gói gọn trong nhà hát mà còn đi ra khu công nghiệp, trường học, phố đi bộ… Đặc biệt, vai hề, với khả năng tung hứng, phản biện xã hội sẽ được đưa trở lại đúng vị trí xứng đáng của nó”.

Giữa thời đại bùng nổ công nghệ, tiếng cười của vai hề Chèo vẫn có chỗ đứng nếu được đặt đúng nơi, đúng cách. Đó không chỉ là tiếng cười mua vui, mà còn là trí tuệ dân gian - thứ đã và đang được gìn giữ, tiếp nối bởi những người nghệ sĩ tâm huyết trên sân khấu truyền thống hôm nay.