Vị thế chi phối của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm cùng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đang tạo thêm thách thức cho đàm phán thương mại Mỹ - Trung.
Theo truyền thông Mỹ, việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm đất hiếm là một trong những vấn đề khó giải quyết khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình chuẩn bị gặp nhau bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc.
Các nhà sản xuất tại Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Ấn Độ nhiều tháng qua phàn nàn về khó khăn trong việc tiếp cận đất hiếm từ Trung Quốc - quốc gia chi phối hoạt động sản xuất toàn cầu. Những vật liệu này cần thiết để sản xuất ô tô, tua-bin gió, chất bán dẫn, màn hình máy tính và thiết bị quân sự.
Từ tháng 4/2025, Trung Quốc kiểm soát xuất khẩu 7 loại đất hiếm và nam châm đất hiếm, sau đó công bố thêm các hạn chế dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11. Bắc Kinh cũng cắt giảm mạnh xuất khẩu đất hiếm và nam châm sang Nhật Bản, gây gián đoạn các chuỗi cung ứng phục vụ cả nhà sản xuất Mỹ.
Ba vấn đề này được dự báo sẽ được chú ý tại cuộc gặp Trump - Tập, song chưa rõ cách thức giải quyết.
Đất hiếm trở thành vấn đề thương mại quan trọng giữa Mỹ và Trung Quốc sau khi Bắc Kinh áp dụng quy định cấp phép xuất khẩu, chỉ hai ngày sau khi ông Trump áp mức thuế cao đối với hàng hóa Trung Quốc vào tháng 4/2025.
Các lô hàng đất hiếm từ Trung Quốc sau đó giảm mạnh, khiến một số nhà sản xuất ở các nước khác phải cắt giảm sản lượng.
Nhà Trắng cho rằng Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ các thỏa thuận về việc cấp thêm giấy phép xuất khẩu. Một quan chức cấp cao của Mỹ ngày 18/9 cho biết hoạt động giao hàng “chưa đạt mức mà chúng tôi kỳ vọng” và đây sẽ là nội dung được thảo luận.
Các hiệp hội doanh nghiệp Mỹ và châu Âu cho biết nhiều lô hàng bị chậm, giao không đủ hoặc không được giao. Bộ Thương mại Trung Quốc xem xét từng đơn xin cấp phép.
Trong khi đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn ngày 21/9 cho biết Bắc Kinh vẫn cam kết duy trì các chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng ổn định và an toàn.
Các biện pháp dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11 đang tạo thêm vấn đề trong đàm phán. Một số quan chức Mỹ cho biết Washington và Bắc Kinh đã thảo luận khả năng trì hoãn các quy định này nhưng chưa thống nhất thời gian gia hạn.
Mỹ đề xuất trì hoãn từ 6 tháng đến 1 năm, trong khuôn khổ thỏa thuận rộng hơn nhằm tạm dừng việc áp thêm thuế và các biện pháp thương mại khác.
Các quan chức Mỹ cho biết Trung Quốc muốn Mỹ dừng áp thêm thuế và biện pháp thương mại trong phần còn lại nhiệm kỳ của ông Trump. Phía Trung Quốc chưa xác nhận thông tin này và cho rằng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm nhằm ngăn các vật liệu này được sử dụng cho mục đích quân sự.
Các quy định mới sẽ đưa thêm 5 nguyên tố đất hiếm vào diện kiểm soát, trong đó có erbium - nguyên tố quan trọng đối với hệ thống thông tin cáp quang tại các trung tâm dữ liệu AI và các tuyến cáp xuyên đại dương.
Các chuyên gia cho rằng Trung Quốc dường như đã hạn chế hoặc trì hoãn xuất khẩu erbium trước khi quy định mới có hiệu lực. Ellie Saklatvala, Giám đốc bộ phận kim loại của Argus Media, cho biết tình trạng ùn tắc đang xuất hiện tại một số cảng Trung Quốc.
Trung Quốc cũng giảm mạnh xuất khẩu nam châm đất hiếm sang Nhật Bản và gần như đình chỉ xuất khẩu một số loại đất hiếm quan trọng, trong đó có dysprosium - nguyên tố được sử dụng rộng rãi trong nam châm ô tô và các loại chip tiên tiến.
Bắc Kinh bắt đầu áp dụng các hạn chế này từ tháng 12, sau khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tuyên bố Tokyo có thể hỗ trợ bảo vệ Đài Loan/Trung Quốc.
Khi được hỏi về xuất khẩu sang Nhật Bản ngày 21/9, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết Bắc Kinh cấm xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng cho quân đội Nhật Bản và những mặt hàng khác có thể tăng cường năng lực quân sự của nước này.
Các nhà máy tinh luyện của Trung Quốc sản xuất khoảng 90% nguồn cung toàn cầu của 4 nguyên tố lanthanum, cerium, neodymium và praseodymium. Những nguyên tố này được sử dụng trong lọc dầu, đánh bóng thủy tinh và sản xuất nam châm phổ thông.
Trung Quốc cũng sản xuất gần như toàn bộ nguồn cung toàn cầu của khoảng một chục nguyên tố đất hiếm khác, phục vụ nhiều lĩnh vực từ chất bán dẫn, laser đến tua-bin gió và robot.
Kể từ tháng 4/2025, xuất khẩu 7 nguyên tố phải được cấp phép đặc biệt. Các quy định dự kiến có hiệu lực từ ngày 10/11 sẽ mở rộng yêu cầu cấp phép đối với 5 nguyên tố còn lại.
Bắc Kinh cho biết các biện pháp kiểm soát nhằm ngăn chặn phổ biến vũ khí, thay vì sử dụng đất hiếm để gây sức ép kinh tế. Tuy nhiên, mục đích quân sự chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng nhu cầu đất hiếm toàn cầu.
TT (theo TTXVN)
