Cái giá của sự nổi tiếng bằng mọi cách

Chưa bao giờ việc trở nên nổi tiếng lại dễ như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại và vài video, một người vô danh cũng có thể nhanh chóng được nhiều người biết đến. Một câu nói gây sốc có thể thu hút hàng triệu lượt xem. Một cuộc cãi vã, màn khoe tiền hay vài phát ngôn ngông nghênh cũng đủ đưa một cái tên xuất hiện trên khắp mạng xã hội.

Nhưng đằng sau sự dễ dàng ấy là một câu hỏi không dễ trả lời: được nhiều người biết đến có đồng nghĩa với việc một người thực sự có giá trị?

Những vụ việc liên quan đến một số “idol mạng” bị khởi tố thời gian gần đây, trong đó có “Huấn Hoa Hồng”, “Phú Lê” và nhiều cái tên khác, một lần nữa đặt câu hỏi này trước xã hội. Những người từng có lượng người theo dõi lớn, từng được tung hô, tranh luận, săn đón, cuối cùng vẫn phải đối diện với pháp luật nếu có hành vi vi phạm.

Đó là điều bình thường trong một xã hội thượng tôn pháp luật. Nhưng điều đáng suy ngẫm hơn là: trước khi pháp luật gọi tên, vì sao những người này lại có thể trở thành thần tượng của một bộ phận công chúng, trong đó có cả người trẻ?

Mạng xã hội mở ra cơ hội chưa từng có để bất kỳ ai cũng có thể cất tiếng nói. Nhưng khi ai cũng có thể nổi tiếng, “nổi tiếng” lại đang có nguy cơ bị đồng nhất với “có giá trị”. Một người có thể được biết đến nhờ tài năng, tri thức và thành tựu. Nhưng cũng có người nổi tiếng đơn giản vì biết cách gây sốc, tạo tranh cãi, khoe tiền hoặc cố tình vượt qua những giới hạn của sự phản cảm.

Cả hai con đường đều có thể dẫn đến hàng triệu lượt xem. Và đây chính là điều đáng lo.

Lượt xem cho biết mức độ chú ý, nhưng không cho biết giá trị. Lượt theo dõi cho thấy quy mô của đám đông, nhưng không thể hiện nhân cách. Thế nhưng trên mạng xã hội, một bộ phận người dùng lại đang mặc nhiên lấy những con số ấy làm thước đo thành công. Ai càng có nhiều người xem càng được coi là giỏi; ai càng gây tranh cãi càng được nhắc đến. Trong không ít trường hợp, tai tiếng thậm chí trở thành một loại “tài sản”.

Những cái tên như “Huấn Hoa Hồng” hay “Phú Lê” chỉ là những lát cắt của một hiện tượng rộng hơn. Vấn đề không chỉ nằm ở một vài cá nhân, mà còn nằm ở môi trường mà trong đó sự chú ý đôi khi được trao quá dễ dàng, trong khi trách nhiệm đi kèm với sự nổi tiếng lại bị bỏ quên.

Năm 2019, hiện tượng “Khá Bảnh” từng khiến xã hội giật mình khi một bộ phận học sinh coi nhân vật này là thần tượng. Có học sinh thậm chí đưa “Khá Bảnh” vào bài làm môn ngữ văn. Những hình ảnh, phát ngôn lệch chuẩn của nhân vật này từng được bắt chước, nhắc lại như một biểu hiện của “cá tính”.

Đó lẽ ra phải là một cảnh báo đủ lớn. Nhưng nhiều năm sau, những “Khá Bảnh” khác vẫn xuất hiện dưới những cái tên khác. Điều đó cho thấy gốc rễ của vấn đề vẫn chưa được giải quyết.

Một video phản cảm có thể bị xóa. Một tài khoản có thể bị khóa. Nhưng một quan niệm sai lệch về thành công, một khi đã hình thành trong suy nghĩ của một đứa trẻ, thì không dễ xóa bỏ như vậy. Đây mới là điều đáng lo nhất.

Người ta xem vì tò mò, bình luận để phê phán, chia sẻ để “bóc phốt”. Nhưng với thuật toán, một lượt xem vẫn là một lượt xem, một tương tác vẫn là một tương tác. Từ đó, tai tiếng tạo ra lượt xem; lượt xem tạo ra người theo dõi; người theo dõi tiếp tục tạo ra tiền bạc và sức ảnh hưởng.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là “Tại sao những người này lại nổi tiếng?”, mà còn phải là “Ai và điều gì đã giúp họ nổi tiếng?”

Không thể đổ hết trách nhiệm cho nền tảng, cũng không thể chỉ trách những người làm nội dung. Công chúng cũng có phần trách nhiệm trong đó. Mỗi lượt xem, mỗi lần chia sẻ, mỗi lần biến một hành vi lệch chuẩn thành trò giải trí đều góp phần quyết định loại nội dung nào sẽ tiếp tục được sản xuất.

Pháp luật cần xử lý nghiêm những hành vi vi phạm. Người làm nội dung phải hiểu rằng càng có nhiều người theo dõi thì trách nhiệm càng lớn. Nền tảng cũng phải có trách nhiệm với những nội dung mình khuếch đại. Và người dùng, đặc biệt là người trẻ, cần được trang bị khả năng đặt câu hỏi trước những gì mình nhìn thấy trên màn hình.