COP31 sắp diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ trong bối cảnh cam kết tài chính khí hậu và hành động thực tế vẫn còn nhiều khoảng cách.
Quỹ ứng phó tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc vừa đạt bước tiến đáng chú ý khi lần đầu tiên nhất trí dành ngân sách hỗ trợ một quốc gia. Theo đó, Nepal được phân bổ khoản hỗ trợ 20 triệu USD để khắc phục hậu quả các trận lũ lụt nghiêm trọng.
Động thái này được xem là tín hiệu tích cực trong nỗ lực hỗ trợ những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, đồng thời góp phần khẳng định vai trò của cơ chế tài chính quốc tế mới được thiết lập.
Tuy nhiên, đằng sau bước tiến này vẫn là những quan ngại về tốc độ triển khai và hiệu quả hoạt động của quỹ.
Được nhất trí thành lập tại COP27 năm 2022, Quỹ ứng phó tổn thất và thiệt hại từng được đánh giá là thành tựu mang tính lịch sử trong tiến trình đàm phán khí hậu toàn cầu. Đây được coi là thắng lợi quan trọng đối với các quốc gia nghèo và dễ bị tổn thương, vốn nhiều năm kêu gọi sự hỗ trợ tài chính từ các nước phát triển.
Thực tế, những quốc gia này đóng góp rất ít vào lượng phát thải gây biến đổi khí hậu, song lại phải gánh chịu hậu quả nặng nề từ thiên tai, nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Dù vậy, sau bốn năm thành lập, quỹ vẫn đối mặt nhiều khó khăn, trước hết là quy mô nguồn lực tài chính còn hạn chế.
Đến nay, tổng số tiền cam kết đóng góp cho quỹ mới đạt 822 triệu USD. Con số này được đánh giá là quá khiêm tốn so với mục tiêu huy động ít nhất 300 tỷ USD mỗi năm mà các nước giàu đặt ra tại COP29 để hỗ trợ các quốc gia đang phát triển ứng phó biến đổi khí hậu.
Bên cạnh hạn chế về nguồn vốn, quy trình giải ngân cũng là vấn đề đáng quan tâm. Đến nay, quỹ chưa thực hiện giải ngân bất kỳ khoản hỗ trợ nào, trong khi nhu cầu khắc phục hậu quả thiên tai tại nhiều quốc gia ngày càng cấp bách.
Ngay cả khoản 20 triệu USD dành cho Nepal mới chỉ được phân bổ về nguyên tắc, chưa thể chuyển ngay đến quốc gia này. Để tiếp cận nguồn tài chính, Nepal phải xây dựng, đệ trình đề xuất dự án chi tiết, chờ Ban quản trị quỹ xem xét và phê duyệt.
Thực tế trên cho thấy khoảng cách đáng kể giữa những cam kết chia sẻ trách nhiệm tài chính khí hậu và khả năng triển khai trên thực tế. Đây tiếp tục là một trong những vấn đề đặt ra trước thềm COP31.
Tài chính được xem là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nếu coi tiến trình này là một cỗ máy, nguồn lực tài chính chính là nhiên liệu bảo đảm cỗ máy vận hành.
Đối với các quốc gia đang phát triển, việc xây dựng hạ tầng thích ứng, bảo vệ cộng đồng trước thiên tai, phát triển năng lượng sạch và chuyển đổi mô hình tăng trưởng đều đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn.
Trong khi đó, nhiều quốc gia phát triển phải cân nhắc giữa lợi ích kinh tế trước mắt và trách nhiệm đóng góp cho các mục tiêu khí hậu toàn cầu. Sự khác biệt về lợi ích, năng lực tài chính và mức độ sẵn sàng hành động tiếp tục tạo ra những rào cản trong quá trình đàm phán.
Ngoại giao khí hậu quốc tế cũng chịu tác động đáng kể sau khi Mỹ rút khỏi các cam kết khí hậu. Sự vắng mặt của những bên có vai trò quan trọng, cùng tình trạng chậm thực hiện nghĩa vụ tài chính, làm suy giảm niềm tin giữa các quốc gia và ảnh hưởng đến hiệu quả hợp tác đa phương.
Bên cạnh vấn đề tài chính, thúc đẩy điện khí hóa được xác định là một trong những nội dung đáng chú ý tại COP31.
Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra mục tiêu điện khí hóa “35x35”, hướng tới nâng tỷ trọng điện năng trong tổng nhu cầu năng lượng toàn cầu lên 35% vào năm 2035.
Theo định hướng này, các thiết bị trực tiếp sử dụng nhiên liệu hóa thạch, như hệ thống sưởi bằng khí đốt và phương tiện chạy bằng dầu diesel, sẽ từng bước được thay thế bằng những giải pháp sử dụng điện.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng điện khí hóa chỉ thực sự góp phần giảm phát thải khí nhà kính khi nguồn điện được sản xuất chủ yếu từ năng lượng tái tạo và các nguồn năng lượng phát thải thấp.
Trong khi đó, quá trình giảm dần và tiến tới chấm dứt phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch vẫn đối mặt nhiều trở ngại. Lợi ích kinh tế, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và những tính toán địa chính trị tiếp tục ảnh hưởng đến tốc độ chuyển đổi xanh trên phạm vi toàn cầu.
Đáng lo ngại, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cảnh báo khả năng duy trì mức tăng nhiệt độ toàn cầu trong giới hạn 1,5 độ C đang trở nên ngày càng xa vời, sau nhiều thập kỷ thế giới chưa có những hành động đủ mạnh để ứng phó biến đổi khí hậu.
Trong bối cảnh đó, COP31 không chỉ là diễn đàn tiếp tục đưa ra các cam kết, mà còn là dịp kiểm chứng quyết tâm chính trị và trách nhiệm của các quốc gia.
Theo các nhà quan sát quốc tế, những mục tiêu khí hậu toàn cầu đã được xác lập, song điều quan trọng là phải chuyển hóa thành chính sách, nguồn lực và kết quả cụ thể. Việc thực hiện đầy đủ các cam kết tài chính, đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng và tăng cường hợp tác quốc tế sẽ là những thước đo quan trọng đối với thành công của COP31.
Hơn hết, hiệu quả hành động, thay vì số lượng tuyên bố, mới là yếu tố quyết định khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ tương lai chung của nhân loại.
QH (theo TTXVN)
