Để làng nghề không chỉ còn danh hiệu

Thưa dần người nối nghề

Ở Dưỡng Thái Bắc, xã Phú Thái, những cây hương từng làm nên tên tuổi của làng nay vẫn được tạo ra bởi đôi bàn tay của những người thợ đã gắn bó với nghề hàng chục năm. Trong số đó có bà Lê Thị Bích, sinh năm 1969. Bắt đầu làm hương từ khi hơn 20 tuổi, đến nay bà đã có hơn 35 năm gắn bó với nghề.

Với bà Bích, nghề làm hương đã trở thành một phần cuộc sống. Từ những nguyên liệu quen thuộc, qua nhiều công đoạn thủ công, những cây hương được tạo nên rồi phơi dưới nắng trước khi đưa ra thị trường. Nghề từng mang lại sinh kế cho nhiều gia đình trong làng, nhưng theo thời gian, số người theo nghề ngày càng giảm. Hiện Dưỡng Thái Bắc chỉ còn khoảng 6 hộ duy trì nghề làm hương.

Con số ấy cho thấy sự thay đổi rõ rệt của một làng nghề có lịch sử hơn 100 năm. Theo lời kể của những bậc cao niên, nghề làm hương ở Dưỡng Thái Bắc từng khá sôi động, sản phẩm được tiêu thụ ở nhiều địa phương. Hương nơi đây có những nét riêng trong cách chế biến, trong đó có loại hương sào dài từ 1,2 - 1,6 m. Nhiều công đoạn vẫn được thực hiện thủ công, tạo nên đặc trưng của sản phẩm.

Nhưng để giữ một nghề truyền thống không dễ. Công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, nhiều công đoạn thủ công, trong khi thu nhập và đầu ra không phải lúc nào cũng ổn định. Người trẻ có thêm nhiều lựa chọn việc làm khác, khiến việc tiếp nối nghề truyền thống gặp khó.

Từ một nghề từng gắn với nhiều gia đình, làm hương nay trở thành công việc của số ít hộ còn tâm huyết. Với những người như bà Bích, giữ nghề cũng là giữ lại những kỹ năng đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Câu chuyện ở Dưỡng Thái Bắc đặt ra một vấn đề lớn hơn: khi số người làm nghề ngày càng ít, danh hiệu làng nghề còn phản ánh được bao nhiêu phần sức sống thực tế của nghề?

Danh hiệu phải đi cùng sức sống

Theo quy định, làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận trên cơ sở những tiêu chí cụ thể. Danh hiệu là sự ghi nhận chính thức đối với một cộng đồng dân cư có hoạt động ngành nghề nông thôn đáp ứng các điều kiện theo quy định. Với làng nghề truyền thống, yếu tố về lịch sử hình thành, duy trì nghề và những giá trị văn hóa, kinh tế của nghề cũng được đặt ra.

Vì vậy, một tấm bằng công nhận không tự tạo nên một làng nghề. Nghề phải tồn tại trước, có người làm nghề, sản phẩm và thị trường; danh hiệu là sự ghi nhận đối với những giá trị đó.

Việc Hải Phòng rà soát các làng nghề và đề xuất thực hiện trình tự, thủ tục thu hồi Danh hiệu/Bằng công nhận đối với 28 làng nghề vì thế cần được nhìn từ thực trạng của chính những làng nghề này. Khi các tiêu chí không còn được đáp ứng, việc rà soát, điều chỉnh danh sách cũng là cách để danh hiệu phản ánh đúng thực tế.

Mất danh hiệu trước hết là mất đi sự ghi nhận chính thức với tư cách một làng nghề được công nhận. Điều này cũng có thể ảnh hưởng đến việc xây dựng hình ảnh, quảng bá sản phẩm và khai thác các giá trị văn hóa, du lịch gắn với nghề. Nhưng điều đáng quan tâm hơn nằm phía sau danh hiệu: nếu một nghề đã mai một, ít người làm, thiếu người kế nghiệp và thị trường thu hẹp thì việc giữ lại danh hiệu trên giấy cũng không thể làm cho nghề hồi sinh.

Bởi vậy, câu chuyện không nên chỉ dừng ở việc làng nghề nào bị thu hồi danh hiệu, mà cần đặt ra câu hỏi làm thế nào để những nghề còn sức sống tiếp tục phát triển và những nghề có nguy cơ mai một có cơ hội phục hồi. Làng nghề mộc Đông Giao, xã Cẩm Giàng, là một ví dụ khác.

Đông Giao có tới khoảng 90% số hộ gắn bó với nghề mộc mỹ nghệ. Toàn làng hiện có khoảng 2.500 lao động tham gia sản xuất, trong đó khoảng 80% là lao động trẻ. Nghề mộc vì thế không chỉ tồn tại trong một vài cơ sở sản xuất mà trở thành sinh kế của cả cộng đồng.

Nghệ nhân Ưu tú Vũ Xuân Thép, người nhiều năm gắn bó với nghề mộc Đông Giao, cho rằng lớp trẻ chính là yếu tố quyết định sự tiếp nối của làng nghề. Theo ông, nghề mộc muốn tồn tại trong bối cảnh hiện nay không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền đời mà cần sự nhanh nhạy, sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường của thế hệ mới.

“Thế hệ chúng tôi giữ nghề bằng tay nghề và sự cần cù, còn lớp trẻ giữ nghề bằng tư duy mới. Có các cháu tiếp nối, mạnh dạn đổi mới mẫu mã, ứng dụng máy móc, mở rộng thị trường thì nghề mộc Đông Giao mới đi đường dài”, nghệ nhân Vũ Xuân Thép chia sẻ.

Ở Đông Giao, việc giữ nghề không đồng nghĩa với việc giữ nguyên cách làm cũ. Kinh nghiệm của thế hệ trước được tiếp nối cùng với máy móc, mẫu mã mới và phương thức tiếp cận thị trường hiện đại. Khi người trẻ nhìn thấy cơ hội từ nghề truyền thống và lựa chọn gắn bó, làng nghề có thêm nền tảng để phát triển.

Hai câu chuyện ở Dưỡng Thái Bắc và Đông Giao cho thấy khoảng cách giữa một làng nghề được gọi tên và một làng nghề thực sự sống bằng nghề. Một bên là nghề làm hương hơn 100 năm nay chỉ còn khoảng 6 hộ duy trì. Một bên là nghề mộc trở thành sinh kế của phần lớn hộ dân, thu hút hàng nghìn lao động và có tới 80% lao động trẻ tham gia.

Suy cho cùng, điều cần giữ không chỉ là danh hiệu “làng nghề”, mà là những người còn làm nghề, sản phẩm còn có thị trường, kỹ năng nghề còn được truyền lại và những giá trị văn hóa còn hiện diện trong đời sống.

Danh hiệu chỉ thực sự có giá trị khi phía sau danh hiệu là một nghề đang sống. Muốn làng nghề không còn là danh hiệu, cần bắt đầu từ việc để nghề có thể nuôi sống người làm nghề, để người trẻ muốn tiếp nối và để những giá trị truyền thống tìm được chỗ đứng trong thị trường hôm nay.