Đình Khinh Dao - hồn cổ kiến trúc và mạch ngầm văn hóa đất Cảng

Dấu ấn kiến trúc giao thoa Lê - Nguyễn

Đình Khinh Dao được xây dựng trên một khu đất cao ráo, rộng rãi, vuông vắn, tách biệt với khu dân cư. Cảnh quan của đình rất thoáng mát, trước đình là sân rộng, trước sân là giếng đình trồng hoa sen, hình vuông, nước trong mát quanh năm. Vào mùa sen nở, hương sen thơm ngát, điểm tô cho khu di tích nét đẹp êm ả, thanh bình của một vùng quê địa linh, nhân kiệt.

Đình Khinh Dao từ lâu đã khẳng định vị thế của một ngôi đình bề thế, nằm trong tốp đầu những di tích quy mô ở Hải Phòng. Đây là công trình kết tinh tinh hoa kiến trúc truyền thống và mạch chảy tâm linh của cộng đồng địa phương qua nhiều thế kỷ.

Tương truyền, được khởi dựng từ thế kỷ XVII với quy mô khiêm tốn, đình Khinh Dao trải qua nhiều cột mốc biến thiên để đạt đến vẻ nguy nga như ngày nay.

Năm 1752, Tiến sĩ Phạm Đình Trọng xin nhà chè ở kinh đô về quê hương, tạo tiền đề để dân làng mở rộng đình. Đến đầu thập niên 20 của thế kỷ XX, ông Lưu Văn Điềm đứng chủ hưng công tôn tạo, giữ nguyên phần hậu cung thời hậu Lê, mở rộng tiền tế và đặc biệt là xây dựng thêm tòa phương đình phía trước.

Chính quyết định dựng phương đình của ông Lưu Văn Điềm – lấy cảm hứng từ kiến trúc kinh thành Huế – đã tạo ra điểm nhấn vô cùng độc đáo. Tòa phương đình bằng gỗ lim, cấu trúc chồng diêm nóc các, mái đao cong lợp ngói mũi thanh thoát, không có tường bao che. Kết cấu bốn cột trụ kê trên chân tảng đá cao hình chậu hoa tinh xảo, bốn góc xà đua ra những đầu rồng chạm khắc sống động với mắt lồi, miệng ngậm ngọc, râu bay ngược về sau.

Qua tòa phương đình, bước qua khoảng sân hẹp là tòa đại bái 5 gian và hậu cung 3 gian theo mặt bằng chữ "Đinh".

Ngôi đình sở hữu bộ khung chịu lực bằng gỗ lim đồ sộ với cột cái đường kính tới 60 cm, đặt trên những chân tảng đá xanh thắt cổ bồng chạm hoa văn chạm nổi công phu cao tới 68 cm – một giải pháp đôn cao thông minh giúp gỗ không bị mục nát qua bao mùa lũ lụt. Dấu ấn thời hậu Lê (thế kỷ XVIII) hiện rõ ở hệ thống cửa thùng khung khách, ô cửa song gỗ vuông mộng mang cá mập ở hai gian hồi, cùng các đầu dư gian trung tâm chạm đầu rồng tinh xảo với phần râu dưới cằm bện kiểu vắn thừng.

Trong khi đó, hệ thống vì kèo hậu cung lại thể hiện sự sáng tạo tài tình của nghệ nhân xưa khi biến cải cấu trúc vì truyền thống, dùng xà quá giang và cột trốn để mở rộng không gian lòng đình.

Năm 2005, đình Khinh Dao được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Mạch ngầm tâm linh

Đình Khinh Dao không chỉ đẹp ở dáng mái đao cong hay hàng cột lim, mà còn là nơi lưu giữ tâm thức tâm linh sâu sắc của người dân làng biển. Ngôi đình phụng thờ 7 vị thành hoàng. Trong đó, 6 vị là các thiên thần từ thời Hùng Vương dựng nước (Quảng tế Cử sĩ Đại vương, Lộ Đại Tôn thần, Cốc Linh Lâm đại thần, Đại Phạm tôn thần, Đống Áp Đại thần, Bà sa Thái tử Đại thần). Mặc dù thần tích cổ bị thất lạc qua thời gian, lòng thành kính của dân làng vẫn vẹn nguyên qua bao thế hệ phụng thờ long ngai, bài vị.

Vị thành hoàng thứ 7 là Tiến sĩ Phạm Đình Trọng (1714 - 1754) – người con kiệt xuất của làng Khinh Dao. Ông là một vị quan thanh liêm, tài năng văn võ toàn tài dưới triều hậu Lê thế kỷ XVIII.

Giá trị tinh thần của đình Khinh Dao còn nằm ở những di vật cổ và nếp sinh hoạt văn hóa độc đáo. Gian đại bái hiện lưu giữ bức đại tự cuốn thư bằng gỗ quý. 183 năm sau ngày mất của Tiến sĩ Phạm Đình Trọng, vua Bảo Đại, vị vua cuối cùng triều Nguyễn đã đánh giá thấu đáo hơn tài trí và công trạng của ông, sắc phong 4 chữ cho đình Khinh Dao: "Bảo ngã lê dân" (tạm dịch là: Thần bảo hộ dân lành).

Trước kia, hằng năm dân làng Khinh Dao tổ chức các tiết lễ vào ngày 15 tháng 3 và 15 tháng 11 âm lịch, nhưng 15 tháng 11 là dịp lễ lớn nhất trong năm. Lễ hội thường tổ chức 2 - 3 ngày. Đây là dịp cả 7 giáp trong làng cùng tranh tài sắm lễ, nổi bật là tục nuôi "Lợn Ông Bồ". Mỗi giáp tuyển chọn gia đình chăm sóc lợn tế, đến ngày hội rước ra đình để hội đồng làng đo kích thước.

Dấu tích của tục lệ này vẫn còn hiện hữu ngay tại đình qua tấm đá lớn khắc vạch đo chiều dài và vòng cổ lợn – nếu lợn không đạt chuẩn, cả giáp sẽ bị phạt. Vào những năm mưa thuận gió hòa, kiệu rước tượng Tiến sĩ Phạm Đình Trọng sẽ đi khắp các đền miếu trong làng trước khi về đình mở hội với các trò chơi dân gian như đấu vật, đu tiên, cờ người, hát chèo và ca trù.

Trải qua mấy thế kỷ thăng trầm, đình Khinh Dao hôm nay không chỉ là niềm tự hào của người dân phường Hồng An mà còn là điểm dừng chân thanh tịnh cho những ai muốn tìm về cội nguồn văn hóa làng xã Bắc Bộ. Dưới bóng mát của ngôi đình cổ, hương sen giếng làng vẫn tỏa bay như nhắc nhớ về một vùng đất địa linh nhân kiệt giữa lòng Hải Phòng năng động.